Tovuş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 436–437-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Tovuş (fizikada) — keng ma'noda — gazsimon, suyuq yoki qattiq muhitda tölqin şaklida tarqaladigan elastik muhit zarralarining tebranma harakati. Tor ma'noda — odam va hayvonlarning maxsus sezgi organlari orqali qabul qilişeşitiş hodisasi. Eşitiladigan va eşitilmaydigan T. bor. Çastotasi 16 Gs — 20 kGs gaça bölgan tölqinlar inson quloğida T. sezgisini uyğotadi. Çastotasi 16 Gs dan kiçik bölgan elastik tölqinlar infratovuş deb ataladi. Çastotasi vq20 kGs Q 1 GGs bölgan tölqinlar ultratovuş va çastotasi u>1GGs dan yuqori bölgan tölqinlar gipertovuş deyiladi. Infra, ultra va gipertovuşlarni inson quloği eşitmaydi. Gaz va suyuqliklardagi T. tölqini faqat böylama tölqin, qattiq jismlarda tarqaladigan tölqinlar esa ham böylama, ham köndalang bölişi mumkin. T. tezligi quruq havoda 15° trada 0,34 km/s, suyukdikda 152 km/s, qattiq jismda 5Q6 km/s (olmosda 18 km/s) böladi.

Insonlar qabul qilgan T.larni ularning yuksakligi, tembri va qattiqligiga qarab bir-biridan farq qiladi. Ana şu har bir subyektiv bahoga T. tölqinining aniq fizik xarakteristikam moye keladi.

Har qanday real T. oddiy garmonik tebraniş emas, balki ma'lum çastotalar töplamiga ega bölgan garmonik tebranişlarning yiğindisidan iborat. Berilgan T.da iştirok etuvçi tebranişlar çastotalari töplami T.ning akustik spektri debataladi. Agar T.da ma'lum intervaldagi barça çastotaga ega bölgan tebranişlar iştirok etsa, u holda spektr tutaş spektr deyiladi. Agar T. bir-biridan çekli intervallar bilan ajralib turuvçi diskret çastotali tebranişlardan taşkil topgan bölsa, spektr çizikli spektr deyiladi. Şovqinlar, mas., daraxtlarning şamolda şitirlaşi tutaş spektrga, çolğu asboblari T.lari esa çiziqli spektrga ega böladi.

Yuza birligi orqali vaqt birligida T. tölqini olib ötayotgan energiya T. intensivligi deb ataladi. Elastik muhit böylab T. tarqalganda u tarqalmagan paytdagiga nisbatan ortiqça bosim hosil böladi, uni T. bosimi deyiladi. T. intensivligi T. bosimining amplitudasiga hamda muhit xossasiga va tölqin şakliga boğliq. T. intensivligi Xalqaro birliklar tizimida VtĞm2 larda ölçanadi. T. intensivligi va çastotasiga boğliq bölgan T. qattiqligi xarakateristikasi xam mavjud. Odam quloği 1 — 5 kGs çastota sohasida juda sezgir böladi. Bu sohada eşitiş bösağasi, ya'ni eng kuçsiz eşitiluvçi T.larning intensivligi 10~12 VtĞm2, unga moye T. bosimi 10~5 NĞm2 kattalikka teng. Odam quloği eşitadigan T.ning eng yuqori intensivligi 1 VtĞm2 ga teng. Ultratovuş texnikasida bundan ham yuqori (104 kVtĞm2 gaça) intensivlikka erişilgan. Ultratovuşning bu xususiyatidan texnika, biol. va tibbiyotda keng foydalaniladi.

Ad.: Krasilnikov V. A., Zvukoviye i ultrazvukoviye volnö v vozduxe, vode i tvyordöx telax, M., 1960; Çeld G., Zvuk, per. s angl., M, 1975.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОВУШ (физикада) — кенг маънода — газсимон, суюқ ёки қаттиқ муҳитда тўлқин шаклида тарқаладиган эластик муҳит зарраларининг тебранма ҳаракати. Тор маънода — одам ва ҳайвонларнинг махсус сезги органлари орқали қабул қилишэшитиш ҳодисаси. Эшитиладиган ва эшитилмайдиган Т. бор. Частотаси 16 Гц — 20 кГц гача бўлган тўлқинлар инсон қулоғида Т. сезгисини уйғотади. Частотаси 16 Гц дан кичик бўлган эластик тўлқинлар инфратовуш деб аталади. Частотаси vқ20 кГц Қ 1 ГГц бўлган тўлқинлар ультратовуш ва частотаси у>1ГГц дан юқори бўлган тўлқинлар гипертовуш дейилади. Инфра, ультра ва гипертовушларни инсон қулоғи эшитмайди. Газ ва суюқликлардаги Т. тўлқини фақат бўйлама тўлқин, қаттиқ жисмларда тарқаладиган тўлқинлар эса ҳам бўйлама, ҳам кўндаланг бўлиши мумкин. Т. тезлиги қуруқ ҳавода 15° трада 0,34 км/с, суюкдикда 152 км/с, қаттиқ жисмда 5Қ6 км/с (олмосда 18 км/с) бўлади.

Инсонлар қабул қилган Т.ларни уларнинг юксаклиги, тембри ва қаттиқлигига қараб бир-биридан фарқ қилади. Ана шу ҳар бир субъектив баҳога Т. тўлқинининг аниқ физик характеристикам мое келади.

Ҳар қандай реал Т. оддий гармоник тебраниш эмас, балки маълум частоталар тўпламига эга бўлган гармоник тебранишларнинг йиғиндисидан иборат. Берилган Т.да иштирок этувчи тебранишлар частоталари тўплами Т.нинг акустик спектри дебаталади. Агар Т.да маълум интервалдаги барча частотага эга бўлган тебранишлар иштирок этса, у ҳолда спектр туташ спектр дейилади. Агар Т. бир-биридан чекли интерваллар билан ажралиб турувчи дискрет частотали тебранишлардан ташкил топган бўлса, спектр чизикли спектр дейилади. Шовқинлар, мас., дарахтларнинг шамолда шитирлаши туташ спектрга, чолғу асбоблари Т.лари эса чизиқли спектрга эга бўлади.

Юза бирлиги орқали вақт бирлигида Т. тўлқини олиб ўтаётган энергия Т. интенсивлиги деб аталади. Эластик муҳит бўйлаб Т. тарқалганда у тарқалмаган пайтдагига нисбатан ортиқча босим ҳосил бўлади, уни Т. босими дейилади. Т. интенсивлиги Т. босимининг амплитудасига ҳамда муҳит хоссасига ва тўлқин шаклига боғлиқ. Т. интенсивлиги Халқаро бирликлар тизимида ВтҒм2 ларда ўлчанади. Т. интенсивлиги ва частотасига боғлиқ бўлган Т. қаттиқлиги харакатеристикаси хам мавжуд. Одам қулоғи 1 — 5 кГц частота соҳасида жуда сезгир бўлади. Бу соҳада эшитиш бўсағаси, яъни энг кучсиз эшитилувчи Т.ларнинг интенсивлиги 10~12 ВтҒм2, унга мое Т. босими 10~5 НҒм2 катталикка тенг. Одам қулоғи эшитадиган Т.нинг энг юқори интенсивлиги 1 ВтҒм2 га тенг. Ультратовуш техникасида бундан ҳам юқори (104 кВтҒм2 гача) интенсивликка эришилган. Ультратовушнинг бу хусусиятидан техника, биол. ва тиббиётда кенг фойдаланилади.

Ад.: Красильников В. А., Звуковые и ультразвуковые волнў в воздухе, воде и твёрдўх телах, М., 1960; Челд Г., Звук, пер. с англ., М, 1975.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.