Tovuş lokatsiyasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 437–438-b. — ziyouz.com
Tovuş lokatsiyasi - obyektga bölgan yönalişni va şu obyekt tarqatayotgan tovuşni taxlil qiliş yöli bilan obyektning turgan joyini aniqlaş; obyekt hosil qilayotgan tovuş maydoni (suyet lokatsiya) yoki maxsus qurilmalar vositasida hosil qilinadigan tovuşning undan qaytişi (faol lokatsiya) böyiça amalga oşiriladi.
Faol T.l.da impulyeli va uzluksiz tovuş manbalaridan foydalaniladi. Impulyeli rejimda obyektgaça bölgan masofa undan kaytgan aks sado — signalning keçikiş vaqti böyiça aniklanadi. Uzluksiz rejimda obyektgaça bölgan masofa unga yuborilgan va undan kaştan çastotalar farqi bilan aniklanadi. Tovuş çikaruvçi obyektlarning suyet lokatsiyasi tovuşni tor yönalişda yönaltiruvçi qabul qilgiçlar bilan (tor çastota polosasida işlaganda) qabul qilişning yoki korrelyatsiyey usul bilan (keng polosali manbalar bilan işlaganda) amalga oşiriladi. T.l. infratovuşdan ultratovuşgaça bölgan çastota diapazonidagi tovuşni havoga, yerga va metallga tarqatişda keng qöllaniladi.
Barça tirik jon, jumladan, odam va hayvonlarda T.l. mavjud. Ba'zi jonivorlar, mas., körşapalak, delfin, kit va quşlar öz evolyutsiyasida faol lokatsiyaga moslaşib qolgan. Körşapalak bir neça m/s dagi tovuş impulslarini nurlatadi. Kör kişilar biror tösiqqa yaqinlaşganini oyoq yoki xassasi tovuşining tösiqdan qaytişi bilan sezib oladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОВУШ ЛОКАЦИЯСИ - объектга бўлган йўналишни ва шу объект тарқатаётган товушни тахлил қилиш йўли билан объектнинг турган жойини аниқлаш; объект ҳосил қилаётган товуш майдони (сует локация) ёки махсус қурилмалар воситасида ҳосил қилинадиган товушнинг ундан қайтиши (фаол локация) бўйича амалга оширилади.
Фаол Т.л.да импульели ва узлуксиз товуш манбаларидан фойдаланилади. Импульели режимда объектгача бўлган масофа ундан кайтган акс садо — сигналнинг кечикиш вақти бўйича аникланади. Узлуксиз режимда объектгача бўлган масофа унга юборилган ва ундан каштан частоталар фарқи билан аникланади. Товуш чикарувчи объектларнинг сует локацияси товушни тор йўналишда йўналтирувчи қабул қилгичлар билан (тор частота полосасида ишлаганда) қабул қилишнинг ёки корреляцией усул билан (кенг полосали манбалар билан ишлаганда) амалга оширилади. Т.л. инфратовушдан ультратовушгача бўлган частота диапазонидаги товушни ҳавога, ерга ва металлга тарқатишда кенг қўлланилади.
Барча тирик жон, жумладан, одам ва ҳайвонларда Т.л. мавжуд. Баъзи жониворлар, мас., кўршапалак, дельфин, кит ва қушлар ўз эволюциясида фаол локацияга мослашиб қолган. Кўршапалак бир неча м/с даги товуш импульсларини нурлатади. Кўр кишилар бирор тўсиққа яқинлашганини оёқ ёки хассаси товушининг тўсиқдан қайтиши билан сезиб олади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.