Toxar tillari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 513–514-b. — ziyouz.com
Toxar tillari — hindevropa tillari oilasiga mansub qarindoş ölik tillar guruhi; «tohar A» va «toxar B» deb ataluvçi tillarni öz içiga oladi (ba'zi adabiyotlarda ular «şarkiy toxar» va «ğarbiy toxar» tillari yoki yozma manbalar topilgan joyga nisbatan «qaraşar tili» va «kuça tili» deb ham ataladi). «T.t.» şartli atama bölib, u 1907 y. nemis olimi F. Myuller tomonidan fanga kiritilgan. Uning şartliligi şundaki, T.t. da sözlaşuvçilar öz davrida qanday atalganligi noma'lum hamda ularning mil. av. toxarlar (Toxariston xalqi)ga aloqasi yöq. Şu bilan birga, T.t. ning qad. turkiy til va şarqiy eroniy tillar bilan yaqin aloqada bölganligini körsatuvçi dalillar ham bor.
T.t.da (har ikkalasida) yozilgan matnlar 5—8-a.larga mansub bölib, ular 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Şarqiy Turkiston (XXR ning Sinszyan viloyati)ning Kuça ş., Turfon va Karaşar voxdlaridan topilgan. Matnlar yaratilgan davrda toxar A tili turkiyzabon xalklar hamda toxar B tilida sözlaşuvçi xalq örtasida keng iste'molda bölmagan, faqat buddaviylik ibodatlari ötkaziladigan yozma adabiy til xisoblangan. Toxar A tilining Turfon va Qaraşar vohalaridan topilgan matnlariga toxar B tilida, şuningdek, qad. turkiyuyğur tilida yozilgan tuşuntiriş belgilari şundan dalolat beradi. Toxar B tilidagi matnlar ham Sinszyanning turli hududlaridan — Kuça şaxridan, toxar A matnlari uçragan şarqiy viloyatlardan topilgan. Toxar B tilidagi ayrim qölyozmalar örtasida dialektal tafovutlarning mavjudligi uşbu tilning qölyozmalar yaratilgan davrgaça ham keng iste'molda bölganligini körsatadi.
T.t. fonetik tizimi bir kança undoş fonemalarning kattiklikyumşoklik ziddiyatida bölişi, urğusiz unlilarning reduksiyaga uçraşi bilan tavsiflanadi. Morfologiyasida otlarning 3 grammatik jins kategoriyasiga, 3 xil son — birlik, ikkilik, köplik sonlarga egaligi, 9 kelişik bilan özgarişi, fe'llarning 3 şaxs, 3 xil son, 3 zamon va 4 mayl şakllariga ega bölişi kuzatiladi. A va B T.t. tilning har bir sathida özaro öxşaşliklar bilan bir qatorda muayyan tafovutlarga ham ega bölgan.
T.t. ning yozma yodgorliklari qad. hind yozuvi brahmining Markaziy Osiyoda tarqalgan alohida (qiya) şaklida bitilgan. Dastlabki yodgorlik 1892 y. Rossiyada S. F. Oldenburg tomonidan naşr etilgan. Keyinçalik (19-a. boşidan 50- y. larigaça) nemis olimlari E. Zig va V. Zigling toxar matnlarini atrofliça örganib, bu tillarning hindevropa tillariga mansubligini körsatib berdilar, yozma yodgorliklar töplamlarini naşr etdilar.
Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОХАР ТИЛЛАРИ — ҳиндевропа тиллари оиласига мансуб қариндош ўлик тиллар гуруҳи; «тоҳар А» ва «тохар Б» деб аталувчи тилларни ўз ичига олади (баъзи адабиётларда улар «шаркий тохар» ва «ғарбий тохар» тиллари ёки ёзма манбалар топилган жойга нисбатан «қарашар тили» ва «куча тили» деб ҳам аталади). «Т.т.» шартли атама бўлиб, у 1907 й. немис олими Ф. Мюллер томонидан фанга киритилган. Унинг шартлилиги шундаки, Т.т. да сўзлашувчилар ўз даврида қандай аталганлиги номаълум ҳамда уларнинг мил. ав. тохарлар (Тохаристон халқи)га алоқаси йўқ. Шу билан бирга, Т.т. нинг қад. туркий тил ва шарқий эроний тиллар билан яқин алоқада бўлганлигини кўрсатувчи далиллар ҳам бор.
Т.т.да (ҳар иккаласида) ёзилган матнлар 5—8-а.ларга мансуб бўлиб, улар 19-а. охири — 20-а. бошларида Шарқий Туркистон (ХХР нинг Синьцзян вилояти)нинг Куча ш., Турфон ва Карашар вохдларидан топилган. Матнлар яратилган даврда тохар А тили туркийзабон халклар ҳамда тохар Б тилида сўзлашувчи халқ ўртасида кенг истеъмолда бўлмаган, фақат буддавийлик ибодатлари ўтказиладиган ёзма адабий тил хисобланган. Тохар А тилининг Турфон ва Қарашар воҳаларидан топилган матнларига тохар Б тилида, шунингдек, қад. туркийуйғур тилида ёзилган тушунтириш белгилари шундан далолат беради. Тохар Б тилидаги матнлар ҳам Синьцзяннинг турли ҳудудларидан — Куча шахридан, тохар А матнлари учраган шарқий вилоятлардан топилган. Тохар Б тилидаги айрим қўлёзмалар ўртасида диалектал тафовутларнинг мавжудлиги ушбу тилнинг қўлёзмалар яратилган давргача ҳам кенг истеъмолда бўлганлигини кўрсатади.
Т.т. фонетик тизими бир канча ундош фонемаларнинг каттикликюмшоклик зиддиятида бўлиши, урғусиз унлиларнинг редукцияга учраши билан тавсифланади. Морфологиясида отларнинг 3 грамматик жинс категориясига, 3 хил сон — бирлик, иккилик, кўплик сонларга эгалиги, 9 келишик билан ўзгариши, феълларнинг 3 шахс, 3 хил сон, 3 замон ва 4 майл шаклларига эга бўлиши кузатилади. А ва Б Т.т. тилнинг ҳар бир сатҳида ўзаро ўхшашликлар билан бир қаторда муайян тафовутларга ҳам эга бўлган.
Т.т. нинг ёзма ёдгорликлари қад. ҳинд ёзуви браҳмининг Марказий Осиёда тарқалган алоҳида (қия) шаклида битилган. Дастлабки ёдгорлик 1892 й. Россияда С. Ф. Ольденбург томонидан нашр этилган. Кейинчалик (19-а. бошидан 50- й. ларигача) немис олимлари Э. Зиг ва В. Зиглинг тохар матнларини атрофлича ўрганиб, бу тилларнинг ҳиндевропа тилларига мансублигини кўрсатиб бердилар, ёзма ёдгорликлар тўпламларини нашр этдилар.
Анвар Исмоилов, Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.