Toxariston
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 514-b. — ziyouz.com
Toxariston TOXARISTON, Töxoriston hoz. Jan. Özbekiston, Jan. Tojikiston, Şim. Afğonistonni öz içiga olgan tarixiy viloyat. Şim.da Hisor toğlari, Jan.da Hindukuş, Ğarbda Murğob va Herirud daryolari, Şarqda Pomir bilan çegaralangan. «T.» nomi mil. av. 2-a. da YunonBaqtriya podşoligini tugatgan köçmançi qabilalardan biri — toxarlar nomidan olingan. Fors va arab tarixçi, geograflari (9—13-a.lar) «T.» atamasini 5-a.dan 13-a.gaça qöllagan. T. mil. 1—4-a.larda Kuşon podşoligi tarkibiga kirib, uning özagini taşkil qilgan. Kuşon podşoligi parçalangaç, T. alohida mulklarga bölinib ketgan. 7-a. boşida Syuan Szanning sözlariga köra, T. 27 ta alohida mulk: Balx (Baqtriyaning sobiq poytaxti), Qunduz (Şim. Afğonistonda), Termiz, Çağoniyon, Xuttal va b.dan iborat bölgan. 5 —6 a.larda T. mulklari eftaliylarta, 7-a.da Turk xoqonligiga tobe bulgan. 618 y. turk xoqoni Tun yabğu (618 — 630) T.ni tönğiç öğli Tarduşodga topşirgan. U yabğu unvoni bilan T.da hukmronlik qilgan turkiy sulola asosçisi bölgan. 8-a.ning 1yarmida T.ni arablar zabt etgan. Keyinçalik u Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Ğuriylar davlati tarkibiga kirgan. 13-a. boşida T. möğullar istilosi natijasida vayron qilingan. Özbek va tojik arxeologlari, Fransiya, Italiya, Yaponiya va b. mamlakatlarning olimlari olib borgan tadqiqotlar T. Örta Şarqning yirik iqtisodiy va madaniy markazi bölganligini körsatdi. T. Örta Osiyoning boşqa viloyatlari, Hindiston, Yaqin va Uzoq Şarq bilan savdomadaniy aloqalar örnatgan. Kuşonlar va ilk örta asrlarda T. Markaziy Osiyoda buddaviylik, şuningdek, moniylikning rivojlanişi va tarqalişida muhim rol öynagan. 9—13-a.larda T. islom madaniyati va ilmining markazlaridan biri bölgan.
Ad.: Bartol d V. V., Toxaristan, Soçineniya, t.Z, M., 1965; Kamal iddi nov Ş . S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazöçnöm istoçnikam IX — naçalo XŞ vv., T., 1996.
Ğaybulla Boboyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОХАРИСТОН, Тўхористон ҳоз. Жан. Ўзбекистон, Жан. Тожикистон, Шим. Афғонистонни ўз ичига олган тарихий вилоят. Шим.да Ҳисор тоғлари, Жан.да Ҳиндукуш, Ғарбда Мурғоб ва Ҳерируд дарёлари, Шарқда Помир билан чегараланган. «Т.» номи мил. ав. 2-а. да ЮнонБақтрия подшолигини тугатган кўчманчи қабилалардан бири — тохарлар номидан олинган. Форс ва араб тарихчи, географлари (9—13-а.лар) «Т.» атамасини 5-а.дан 13-а.гача қўллаган. Т. мил. 1—4-а.ларда Кушон подшолиги таркибига кириб, унинг ўзагини ташкил қилган. Кушон подшолиги парчалангач, Т. алоҳида мулкларга бўлиниб кетган. 7-а. бошида Сюань Цзаннинг сўзларига кўра, Т. 27 та алоҳида мулк: Балх (Бақтриянинг собиқ пойтахти), Қундуз (Шим. Афғонистонда), Термиз, Чағониён, Хуттал ва б.дан иборат бўлган. 5 —6 а.ларда Т. мулклари эфталийларта, 7-а.да Турк хоқонлигига тобе булган. 618 й. турк хоқони Тун ябғу (618 — 630) Т.ни тўнғич ўғли Тардушодга топширган. У ябғу унвони билан Т.да ҳукмронлик қилган туркий сулола асосчиси бўлган. 8-а.нинг 1ярмида Т.ни араблар забт этган. Кейинчалик у Тоҳирийлар, Саффорийлар, Сомонийлар, Ғурийлар давлати таркибига кирган. 13-а. бошида Т. мўғуллар истилоси натижасида вайрон қилинган. Ўзбек ва тожик археологлари, Франция, Италия, Япония ва б. мамлакатларнинг олимлари олиб борган тадқиқотлар Т. Ўрта Шарқнинг йирик иқтисодий ва маданий маркази бўлганлигини кўрсатди. Т. Ўрта Осиёнинг бошқа вилоятлари, Ҳиндистон, Яқин ва Узоқ Шарқ билан савдомаданий алоқалар ўрнатган. Кушонлар ва илк ўрта асрларда Т. Марказий Осиёда буддавийлик, шунингдек, монийликнинг ривожланиши ва тарқалишида муҳим роль ўйнаган. 9—13-а.ларда Т. ислом маданияти ва илмининг марказларидан бири бўлган.
Ад.: Бартол ьд В. В., Тохаристан, Сочинения, т.З, М., 1965; Камал идди нов Ш . С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязўчнўм источникам IX — начало ХШ вв., Т., 1996.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.