Toxarlar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 514–516-b. — ziyouz.com

Toxarlar TOXARLAR, töxorlar — Markaziy Osiyoning kadimiy etnoslaridan biri. Ilk marotaba yunonrim manbalarida toxar, tagur (mil. av. 1 — mil. 1-a.lar), keyinroq esa, ilk örta asrlarda hind manbalarida tukxara, xitoy yilnomalarida tuxolo, qad. turk manbalarida toqar (töqar), toxri (töxri) şakllarida qayd etiladi. Köpçilik olimlar (E. V. Rtveladze, Yu. A. Zuyev) T.ni hindevropa tillari oilasining alohida tarmoği hisoblaydilar. Ba'zi tadqiqotçilar (G. V. Bayle, V. Genning) esa ularni hindevropa til oilasining eron guruhiga kiritadilar. Yunon manbalaridan ma'lum bölişiça, T. mil. av. 2-a. örtalarida bir guruh köçmançi qabilalarning Şarqiy Turkistondan çiqib, jan.ğarbda YunonBaqtriya podşoligşş bosib olişida iştirok etadilar va Amudaryoning yuqori havzasida joylaşib qoladilar. Ptolemey (mil. 1-a.) T.ni «Baqtriyaning eng katta xalqi» sifatida tilga oladi. Ilk örta asrlarda Baktriya ölkasining Toxarispgon nomi bilan yuritila boşlanişi ham ularning milodning ilk asrlaridan boşlab Baqtriya aholisining köp sonli va hukmron tabaqasini taşkil etganligini körsatadi. Baqtriya ölkasi qad. Xitoy yilnomalarida Dasya şaklida qayd etiladiki, tadqiqotçilar uning toxar sözining xitoyça talaffuzidir, deb hisoblaydilar.

T.ning ilk vatani masalasi bahsli. Bir qism tadqiqotçilar fikriça, ularning ilk ona yurti Şim. Qora dengizböyi yoki Volgaböyi daştlari bölib, mil. av. 3ming yillikda Old Osiyo orqali şarqqa, Örta Osiyo orqali Şarqiy Turkistonga borib joylaşganlar. Boşqa tadqiqotçilar fikriga köra, T.ning ilk vatani aynan Şarqiy Turkiston bölib, ular bu yerning avtoxton (tub joy) aholisi bulgan va mil. av. sönggi asrlarda Örta Osiyo va Baqtriyaga köçib ötişgan. Bir qança tadqiqotçilar qad. Xitoy yilnomalaridagi yueçji va yunonrim manbalaridagi T.ni bitta xalq deb, hisoblaşadi va ular dastlab hoz. Xitoydagi Gansu (Kengsuv) viloyatida yaşaganliklarini ta'kidlaydilar. Aynan Şarqiy Turkiston hududida T.ga mansub braxmiy xatida bitilgan köplab qad. yozma yodgorliklar topilgan. Uşbu yozma asarlarning asosiy qismi mil. 5—10-a. larda yaratilgan bölib, aksariyati buddaviy asarlar va matnlarning toxarça tarjimalari yoki qayta işlanmalaridir. Bundan taşqari, Lobnor köli atrofidan topilgan Krorayna davlatining mil. 3—4-a.larga mansub prakrit tilidagi hujjatlarida toxarça suzlarning uçraşi toxar tilining uşbu davrgaça tarqalganligini körsatadi.

3. Validiy fikriça, ular asli uraloltoy xalqlariga mansub bölib, keyinçalik toxar etnonimi Şarqiy Turkistonga köçib kelgan hindevropaliklarning bir guruhi uçun qöllanila boşlagan. Xususan, toxar etnonimining yasalişi uraloltoy tillariga xosdir. Uşbu til oilasiga mansub xalqlarda —ar (er) «odam» ot yasovçi qöşimçasi asosida köplab etnik nomlar vujudga kelgan. Jumladan, avar, majar (mojor), bulğar (bulğor), tatar, xazar, sabar kabi. Toxar etnonimi ham xuddi şu şaklda paydo bölgan, ya'ni toxarq«toxQar».

Şuningdek, Dunxuandan topilgan ilk örta asrlarga taalluqli «SakXötanBrahma» yozuvli «qavmlar va geografik nomlar röyxati»da şarqiy turklarning beş tarduş uruğidan biri tugara etnonimini toxar bilan tenglaştiradilar. Öğuzlarning bir uruği bölgan tögar (döker) nomini ham toxar etnonimi bilan boğlaydilar. Bular qatoriga turkmöğul qabilasi bölmiş jaloyirlarning bir uruği toxraut, Old Osiyoda yaşagan oqqöyunli turklarning tuxarlu singari etnonimlarini qöşiş mumkin. Bundan taşqari, fors til guruhiga mansub osetinlarning yana bir nomi digor deb yuritiladiki, tadqiqotçilar uni toxar etnonimining izlaridan biri hisoblaşadi.

Ad.: Rtveladze E.V., Velikiy şyolkoviy put, T., 1999; Zuyev Yu. A., Ranniye tyurki: oçerki istorii i ideologii, Almati, 2002.

Ğaybulla Boboyorov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОХАРЛАР, тўхорлар — Марказий Осиёнинг кадимий этносларидан бири. Илк маротаба юнонрим манбаларида тохар, тагур (мил. ав. 1 — мил. 1-а.лар), кейинроқ эса, илк ўрта асрларда ҳинд манбаларида тукхара, хитой йилномаларида тухоло, қад. турк манбаларида тоқар (тўқар), тохри (тўхри) шаклларида қайд этилади. Кўпчилик олимлар (Э. В. Ртвеладзе, Ю. А. Зуев) Т.ни ҳиндевропа тиллари оиласининг алоҳида тармоғи ҳисоблайдилар. Баъзи тадқиқотчилар (Г. В. Байле, В. Геннинг) эса уларни ҳиндевропа тил оиласининг эрон гуруҳига киритадилар. Юнон манбаларидан маълум бўлишича, Т. мил. ав. 2-а. ўрталарида бир гуруҳ кўчманчи қабилаларнинг Шарқий Туркистондан чиқиб, жан.ғарбда ЮнонБақтрия подшолигшш босиб олишида иштирок этадилар ва Амударёнинг юқори ҳавзасида жойлашиб қоладилар. Птолемей (мил. 1-а.) Т.ни «Бақтриянинг энг катта халқи» сифатида тилга олади. Илк ўрта асрларда Бактрия ўлкасининг Тохариспгон номи билан юритила бошланиши ҳам уларнинг милоднинг илк асрларидан бошлаб Бақтрия аҳолисининг кўп сонли ва ҳукмрон табақасини ташкил этганлигини кўрсатади. Бақтрия ўлкаси қад. Хитой йилномаларида Дася шаклида қайд этиладики, тадқиқотчилар унинг тохар сўзининг хитойча талаффузидир, деб ҳисоблайдилар.

Т.нинг илк ватани масаласи баҳсли. Бир қисм тадқиқотчилар фикрича, уларнинг илк она юрти Шим. Қора денгизбўйи ёки Волгабўйи даштлари бўлиб, мил. ав. 3минг йилликда Олд Осиё орқали шарққа, Ўрта Осиё орқали Шарқий Туркистонга бориб жойлашганлар. Бошқа тадқиқотчилар фикрига кўра, Т.нинг илк ватани айнан Шарқий Туркистон бўлиб, улар бу ернинг автохтон (туб жой) аҳолиси булган ва мил. ав. сўнгги асрларда Ўрта Осиё ва Бақтрияга кўчиб ўтишган. Бир қанча тадқиқотчилар қад. Хитой йилномаларидаги юэчжи ва юнонрим манбаларидаги Т.ни битта халқ деб, ҳисоблашади ва улар дастлаб ҳоз. Хитойдаги Гансу (Кенгсув) вилоятида яшаганликларини таъкидлайдилар. Айнан Шарқий Туркистон ҳудудида Т.га мансуб брахмий хатида битилган кўплаб қад. ёзма ёдгорликлар топилган. Ушбу ёзма асарларнинг асосий қисми мил. 5—10-а. ларда яратилган бўлиб, аксарияти буддавий асарлар ва матнларнинг тохарча таржималари ёки қайта ишланмаларидир. Бундан ташқари, Лобнор кўли атрофидан топилган Крорайна давлатининг мил. 3—4-а.ларга мансуб пракрит тилидаги ҳужжатларида тохарча сузларнинг учраши тохар тилининг ушбу давргача тарқалганлигини кўрсатади.

3. Валидий фикрича, улар асли уралолтой халқларига мансуб бўлиб, кейинчалик тохар этноними Шарқий Туркистонга кўчиб келган ҳиндевропаликларнинг бир гуруҳи учун қўлланила бошлаган. Хусусан, тохар этнонимининг ясалиши уралолтой тилларига хосдир. Ушбу тил оиласига мансуб халқларда —ар (эр) «одам» от ясовчи қўшимчаси асосида кўплаб этник номлар вужудга келган. Жумладан, авар, мажар (можор), булғар (булғор), татар, хазар, сабар каби. Тохар этноними ҳам худди шу шаклда пайдо бўлган, яъни тохарқ«тохҚар».

Шунингдек, Дунхуандан топилган илк ўрта асрларга тааллуқли «СакХўтанБраҳма» ёзувли «қавмлар ва географик номлар рўйхати»да шарқий туркларнинг беш тардуш уруғидан бири тугара этнонимини тохар билан тенглаштирадилар. Ўғузларнинг бир уруғи бўлган тўгар (дўкер) номини ҳам тохар этноними билан боғлайдилар. Булар қаторига туркмўғул қабиласи бўлмиш жалойирларнинг бир уруғи тохраут, Олд Осиёда яшаган оққўюнли туркларнинг тухарлу сингари этнонимларини қўшиш мумкин. Бундан ташқари, форс тил гуруҳига мансуб осетинларнинг яна бир номи дигор деб юритиладики, тадқиқотчилар уни тохар этнонимининг изларидан бири ҳисоблашади.

Ад.: Ртвеладзе Э.В., Великий шёлковый путь, Т., 1999; Зуев Ю. А., Ранние тюрки: очерки истории и идеологии, Алматы, 2002.

Ғайбулла Бобоёров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.