Töyingan uglevodorodlar

Töyingan uglevodorodlar TÖYINGAN UGLEVODORODLAR, alkanlar, parafinlar — uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi SpN2pQ2. atsiklik birjmalar sinfiga mansub; eng oddiy vakili — metan CH4; bu qatordagi har qaysi keyingi a'zo özidan oldingi uglevoroddan CH2 guruh (gomolog) bilan farklanadi. Katorning boşlanğiç 4 a'zosining nomi — metan CH4, etan C2H6, propan C3H8, butan C4H10; keyingi gomologlarning nomi yunonça sanoq sonlar bilan ifodalanadi, mas., C5H]2— pentan, CgH]8— oktan, S|()H22—dekan, C16H34— setan. Barça T.u. ning nomiga «an» qöşimçasi qöşib aytiladi. T.u.ning molekulalaridagi uglerod atomlari bir-biriga oddiy boğ bilan boğlangan. Butangaça bölgan T.u. va neopentan — rangeiz gaz, C5H12 dan to C17H36 gaça —suyuklik, undan keyingilari qattiq moddalardir. T.u. suvda erimaydi, köpçilik organik erituvçilarda yaxşi eriydi. T.u. kimyoviy jihatdan inert, şuning uçun ham ularga parafinlar deb nom berilgan. Lekin nisbatan qattiq şaroitda ulardagi vodorod atomlari boşqa atom va guruxlarga almaşinişi mumkin; ana şu reakdiyalar asosida köpgina muhim sanoat mahsulotlari olinadi; çunonçi: T.u.ni xlorlab, metilxlorid, metilenxlorid, xloroform; nitrolab—nitroparafinlar; kuyi T.u.ni oksidlab spirt, aldegid, keton va kislotalar olinadi. T.u.ni katalitik degidrogenlab olefinlar (propilen, butenlar), diolefinlar (butadiyen, izopren), izomerlab izobutan va izopentan hosil qilinadi. T.u. toşkömir, yonuvçi slanetslarni haydab ham olinadi. T.u. neftda (5—60%), ösimliklarda, asalari mumida böladi. Ozokerit deyarli yuqori T.u.dan iborat; tabiiy gazda 99% gaça metan bor. T.u. plastmassalar, sintetik kauçuk va tolalar, yuvuvçi moddalar olişda muhim xom aşyo hisoblanadi; erituvçilar sifatida qöllanadi.