Tragikomediya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 621-b. — ziyouz.com
Tragikomediya — tragediya va komediyaga xos xususiyatlarni özida mujassamlaştirgan dramatik janr. T.da hayot haqidagi barça mezonlar nisbiy xarakterga ega böladi. Bunda tragediya va komediya uçun odatiy hol bölgan ölçovlar mutlaqo inkor qilinişi mumkin. Voqelikni tragikomik tarzda qabul qiliş va tasvirlaşda insonning kundalik turmuşidagi qat'iy axloqiy qoidalar buziladi. Bu janrda ijod qiladigan san'atkor voqelikni tragikomik tarzda qabul qiladi. San'atkor mavjud ijtimoiy tuzum va urfodatlarni tanqid ostiga olişi, kinoya, piçing, yumor va satiradan foydalanib, mavjud fojiaviyijtimoiy illatlar ustidan istehzoli kulişi mumkin. T.da har ikkala janrga xos xususiyatlar özaro almaşinib, biri ikkinçisining mavjudligi şartiga aylanadi. Fojiaviy holatlar bilan komik personajlar bir paytda sahnaga çiqadi. Uşbu janrdagi voqelik tasviri oxiroqibatda fojiaviylik örnini kulgi va kulgili holatlar örnini fojia egallaşi bilan yakun topadi. T. özaro zid janrlarning dialektik birligidan yuzaga keladigan kuldirib yiğlatiş va yiğlatib kuldiriş holatlari asosiga quriladi. Bu janrdagi asarlar öquvçi yoki tomoşabinni kuldiradi va ayni paytda çuqur tafakkur uçun manba bölib, içdan yiğlatadi. Insonni öz moxiyatiga yoki özi yaşab turgan jamiyatga teran nazar bilan qaraşga örgatadi. T.da voqelik tizimi tubdan özgarişi, kutilmagan mubolağali yoki allegorik epizodlar örtaga çiqişi mumkin.
T.ning dastlabki namunalari Yevripid ijodida uçraydi.
19-a. oxiri va 20-a. 1yarmidagi Yevropa adabiyotida, xususan, G. Gauptman, A. P. Çexov, G. Lorka, E. Ionesko, S. Bekket ijodida T. namunalari mavjud. Özbek adabiyotida Ş. Boşbekovning «Temir xotin» asari T.ga misol böladi. San'atşunos olimlar Ç. Çaplin suratga tuşgan filmlarda tragikomik unsurlar mavjudligini ta'kidlaydilar.
Bahodir Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРАГИКОМЕДИЯ — трагедия ва комедияга хос хусусиятларни ўзида мужассамлаштирган драматик жанр. Т.да ҳаёт ҳақидаги барча мезонлар нисбий характерга эга бўлади. Бунда трагедия ва комедия учун одатий ҳол бўлган ўлчовлар мутлақо инкор қилиниши мумкин. Воқеликни трагикомик тарзда қабул қилиш ва тасвирлашда инсоннинг кундалик турмушидаги қатъий ахлоқий қоидалар бузилади. Бу жанрда ижод қиладиган санъаткор воқеликни трагикомик тарзда қабул қилади. Санъаткор мавжуд ижтимоий тузум ва урфодатларни танқид остига олиши, киноя, пичинг, юмор ва сатирадан фойдаланиб, мавжуд фожиавийижтимоий иллатлар устидан истеҳзоли кулиши мумкин. Т.да ҳар иккала жанрга хос хусусиятлар ўзаро алмашиниб, бири иккинчисининг мавжудлиги шартига айланади. Фожиавий ҳолатлар билан комик персонажлар бир пайтда саҳнага чиқади. Ушбу жанрдаги воқелик тасвири охироқибатда фожиавийлик ўрнини кулги ва кулгили ҳолатлар ўрнини фожиа эгаллаши билан якун топади. Т. ўзаро зид жанрларнинг диалектик бирлигидан юзага келадиган кулдириб йиғлатиш ва йиғлатиб кулдириш ҳолатлари асосига қурилади. Бу жанрдаги асарлар ўқувчи ёки томошабинни кулдиради ва айни пайтда чуқур тафаккур учун манба бўлиб, ичдан йиғлатади. Инсонни ўз мохиятига ёки ўзи яшаб турган жамиятга теран назар билан қарашга ўргатади. Т.да воқелик тизими тубдан ўзгариши, кутилмаган муболағали ёки аллегорик эпизодлар ўртага чиқиши мумкин.
Т.нинг дастлабки намуналари Еврипид ижодида учрайди.
19-а. охири ва 20-а. 1ярмидаги Европа адабиётида, хусусан, Г. Гауптман, А. П. Чехов, Г. Лорка, Э. Ионеско, С. Беккет ижодида Т. намуналари мавжуд. Ўзбек адабиётида Ш. Бошбековнинг «Темир хотин» асари Т.га мисол бўлади. Санъатшунос олимлар Ч. Чаплин суратга тушган фильмларда трагикомик унсурлар мавжудлигини таъкидлайдилар.
Баҳодир Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.