Tramvay
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 624–625-b. — ziyouz.com
Tramvay (ing. tramway, tram — vagon, arava va way — yöl) — relsli izda harakatlanuvçi şahar yer usti transport vositasi; elektr energiyasini simda sirpanuvçi «şoxi» (dugasi) orqali kontakt (tutaşma) simdan oladigan vagon (2 ta, ba'zan 3 ta tirkama vagonlar majmui).
Aravalarni qarakatlantirişda elektr tokidan foydalaniş ğoyasi 19- a. 30—40-y.larida paydo böldi, lekin 70-y.larda birinçi elektr styalari paydo bölgandan keyingina amalga oşdi. Rus ixtiroçisi F.A. Pirotskiy 1876 y.da taklif qilgan «relsli arava»ni birinçi T. deyiş mumkin. T. yaratişga doyr işlar Germaniya va b. mamlakatlarda ham olib borildi. Berlin yaqinidagi Lixtenfelde şaharçasida 1881 y. 20 yölovçi siğadigan vagon (tezligi 30 km/soat) katnay boşladi. Keyinçalik köp Yevropa mamlakatlari va AQŞ da keng tarqaldi. T.dan muntazam foydalana boşlaş Kiyevda 1892 y., Nijniy Novgorodsa 1896 y., Moskvada 1899 y. yölga qöyildi.
Toşkentda vagonni tor izlar böylab otlar tortadigan könka 1901 y. qatnay boşlagan, tor izli elektr T. esa 1913 y. paydo bölgan, keng izli T. 1936 y. foydalanişga topşirilgan (Töqimaçilik komibinati — Xadra maydoni). Özbekistonda T. fakat Toşkent ş.da qatnaydi (2004).
T. murakkab texnika vositasi hisoblanadi. Uning motori (dvigateli) elektr energiyasini relsli izlar tepasidan tortib ketiladigan simdan oladi. Sim kiçik elektr styasiga ulanadi. Elektr styada özgaruvçan tok 500— 750 V kuçlanişli özgarmas tokka aylantiriladi. Motorli vagon ustidagi yoysimon şox (duga) simda sirpanib, dvigatelga tok yetkazib beradi. Ikkinçi manfiy sim vazifasini relslar ötaydi. Umuman T. xöjaligi murakkab majmua xisoblanadi. Unga relsli izlar, avtoblokirovka tizimi, elektr dvigatel, elektr tarmoği, harakatlanuvçi sostav (vagon yoki vagonlar), T.dan foydalaniş xizmati — depo (Toşkentda 2 ta depo bor), ta'mirlaş korxonalari, liniyadagi doimiy tok elektr dvigateli qöllanadi (quvvati — bir neça kVt dan bir neça MVt gaça).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРАМВАЙ (инг. tramway, tram — вагон, арава ва way — йўл) — рельсли изда ҳаракатланувчи шаҳар ер усти транспорт воситаси; электр энергиясини симда сирпанувчи «шохи» (дугаси) орқали контакт (туташма) симдан оладиган вагон (2 та, баъзан 3 та тиркама вагонлар мажмуи).
Араваларни қаракатлантиришда электр токидан фойдаланиш ғояси 19- а. 30—40-й.ларида пайдо бўлди, лекин 70-й.ларда биринчи электр стялари пайдо бўлгандан кейингина амалга ошди. Рус ихтирочиси Ф.А. Пироцкий 1876 й.да таклиф қилган «рельсли арава»ни биринчи Т. дейиш мумкин. Т. яратишга дойр ишлар Германия ва б. мамлакатларда ҳам олиб борилди. Берлин яқинидаги Лихтенфельде шаҳарчасида 1881 й. 20 йўловчи сиғадиган вагон (тезлиги 30 км/соат) катнай бошлади. Кейинчалик кўп Европа мамлакатлари ва АҚШ да кенг тарқалди. Т.дан мунтазам фойдалана бошлаш Киевда 1892 й., Нижний Новгородца 1896 й., Москвада 1899 й. йўлга қўйилди.
Тошкентда вагонни тор излар бўйлаб отлар тортадиган кўнка 1901 й. қатнай бошлаган, тор изли электр Т. эса 1913 й. пайдо бўлган, кенг изли Т. 1936 й. фойдаланишга топширилган (Тўқимачилик комибинати — Хадра майдони). Ўзбекистонда Т. факат Тошкент ш.да қатнайди (2004).
Т. мураккаб техника воситаси ҳисобланади. Унинг мотори (двигатели) электр энергиясини рельсли излар тепасидан тортиб кетиладиган симдан олади. Сим кичик электр стясига уланади. Электр стяда ўзгарувчан ток 500— 750 В кучланишли ўзгармас токка айлантирилади. Моторли вагон устидаги ёйсимон шох (дуга) симда сирпаниб, двигателга ток етказиб беради. Иккинчи манфий сим вазифасини рельслар ўтайди. Умуман Т. хўжалиги мураккаб мажмуа хисобланади. Унга рельсли излар, автоблокировка тизими, электр двигатель, электр тармоғи, ҳаракатланувчи состав (вагон ёки вагонлар), Т.дан фойдаланиш хизмати — депо (Тошкентда 2 та депо бор), таъмирлаш корхоналари, линиядаги доимий ток электр двигатели қўлланади (қуввати — бир неча кВт дан бир неча МВт гача).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.