Transformatsiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 634-b. — ziyouz.com
Transformatsiya (lot. transformatio — qayta özgariş, qayta hosil böliş) (genetikada) — hujayraga yot DNK kirişi natijasida uning irsiy xususiyatlari özgarişi; prokariotlarda genetik material almaşiniş usullaridan biri. Birinçi marta ingliz olimi F. Griffit (1928) pnevmokokklarda kaşf etgan. F. Griffit patogen pnevmokokklarni qizdirib öldirganda ular siçqonlarni zararlamasligini, lekin bakteriyalarni patogenlik xususiyatiga ega bölmagan tirik bakteriyalar bilan birga siçqonlarga yuborilganda nopatogen bakteriyalar patogenlik xususiyatiga ega bölişini aniqlagan. AQŞ olimi O. Eyveri va uning xodimlari (1944) nopatogen bakteriyalar patogen bölib qolişi (transformatsiyalanişi)ning sababi patogen bakteriya ştammidan ajralgan DNK bilan boğliq ekanligini aniqladi. T. keyinçalik har xil turkum va turlarga mansub bakteriyalar — streptokokk, gemofill bakteriyalar, piçan tayoqçasi va b.da aniqlangan. T. hodisasi kompetentlik xususiyatiga ega bölgan ayrim hujayralar bilan boğliq (hujayraning yot DNK ni boğlaş xususiyati maxsus oqsil molekulasi sintezlanişi bilan tuşuntiriladi). Transformatsiyalaydigan DNKning mol. massasi 300000 dan kam bölmasligi, 2 spiralli va kimyoviy toza bölişi lozim. Hujayraga donor DNK sining bir bölagi ötib, hujayra xromosomasi bilan rekombinatsiyalanadi va uning xossasini özgartiradi.
T.dan bakteriyalarni genetik analiz qilişda va genetik injeneriya sohasidagi tajribalarda foydalaniladi. T. jarayonining kaşf etilişi va örganilişi natijasida DNKirsiyatning moddiy asosi ekanligi aniqlandi. T.dan eukariot hujayralarga yot DNK ni kiritişda ham foydalaniladi (yana q. Genetik injeneriya).
Ad.: Prozorov A. A., Genetiçeskaya transformatsiya i transfeksiya, M., 1980; Töraqulov Yo. X. va b., Umumiy biologiya, T., 1999.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРАНСФОРМАЦИЯ (лот. transformatio — қайта ўзгариш, қайта ҳосил бўлиш) (генетикада) — ҳужайрага ёт ДНК кириши натижасида унинг ирсий хусусиятлари ўзгариши; прокариотларда генетик материал алмашиниш усулларидан бири. Биринчи марта инглиз олими Ф. Гриффит (1928) пневмококкларда кашф этган. Ф. Гриффит патоген пневмококкларни қиздириб ўлдирганда улар сичқонларни зарарламаслигини, лекин бактерияларни патогенлик хусусиятига эга бўлмаган тирик бактериялар билан бирга сичқонларга юборилганда нопатоген бактериялар патогенлик хусусиятига эга бўлишини аниқлаган. АҚШ олими О. Эйвери ва унинг ходимлари (1944) нопатоген бактериялар патоген бўлиб қолиши (трансформацияланиши)нинг сабаби патоген бактерия штаммидан ажралган ДНК билан боғлиқ эканлигини аниқлади. Т. кейинчалик ҳар хил туркум ва турларга мансуб бактериялар — стрептококк, гемофилл бактериялар, пичан таёқчаси ва б.да аниқланган. Т. ҳодисаси компетентлик хусусиятига эга бўлган айрим ҳужайралар билан боғлиқ (ҳужайранинг ёт ДНК ни боғлаш хусусияти махсус оқсил молекуласи синтезланиши билан тушунтирилади). Трансформациялайдиган ДНКнинг мол. массаси 300000 дан кам бўлмаслиги, 2 спиралли ва кимёвий тоза бўлиши лозим. Ҳужайрага донор ДНК сининг бир бўлаги ўтиб, ҳужайра хромосомаси билан рекомбинацияланади ва унинг хоссасини ўзгартиради.
Т.дан бактерияларни генетик анализ қилишда ва генетик инженерия соҳасидаги тажрибаларда фойдаланилади. Т. жараёнининг кашф этилиши ва ўрганилиши натижасида ДНКирсиятнинг моддий асоси эканлиги аниқланди. Т.дан эукариот ҳужайраларга ёт ДНК ни киритишда ҳам фойдаланилади (яна қ. Генетик инженерия).
Ад.: Прозоров А. А., Генетическая трансформация и трансфекция, М., 1980; Тўрақулов Ё. X. ва б., Умумий биология, Т., 1999.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.