Transkripsiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 626–627-b. — ziyouz.com

Transkripsiya (transcriptio köçirib yoziş) — yozuvning nutq tovuşlari talaffuzini aniq ifodalaş uçun işlatiladigan sun'iy (şartli) turi; nutq bölaklari (tovuş, böğin, söz)ning tovuşiy sifatlarini yozuvda aniq aks ettiriş usuli. T., eng avvalo, 2 ga bölinadi: ilmiy T. va amaliy T. Ilmiy T. öz xususiyatiga köra, fonetik va fonematik T.larga bölinadi. Fonetik T. oğzaki nutq (talaffuz) ni barça xususiyatlari bilan yozuvda aniq aks ettirişni közda tutadi va xorijiy tillar (mas., ingliz tili) luğatlarida, til darsliklari va notiqlik qöllanmalarida, jonli tilni yozib olişda (dialektologik yozuvlar, fonetika darsliklari va b.) qöllanadi. Fonetik T.ning asosiy prinsipi şundaki, talaffuz etilgan har bir tovuş yozuvda alohida qayd etilişi kerak. Fonetik T. amaldagi biror alifbo asosida, unga nutq a'zolaridagi ayrim artikulyatsiyalarni aks ettiruvçi ostust belgilari yoki ixtiyoriy öylab topilgan belgilar tizimini qöşiş bilan yaratiladi. Mas., özbek şevalarini örganiş maqsadidagi dialektologik yozuvlarda amaldagi alifboda bölmagan e o 9 (til oldi a), Ö, ' (i ning variantlari), o, q (ö ning variantlari) va b. belgi (harf)larning qöllanişi. Universal T. sifatida Xalqaro fonetik uyuşma — IPA (International Phonetic Association) tomonidan 1886 y.da lotin grafikasi asosida yaratilgan va doimo takomillaştirib boriladigan xalqaro fonetik alifbo qöllanadi.

Fonematik T. har bir sözni fonema tarkibiga köra aks ettiradi, bunda kuçeiz pozitsiyalarda paydo böladigan variantlar aks ettirilmaydi. Uşbu T.ning prinsipiga köra, har bir fonema, pozitsiyasidan qat'i nazar, doimo ayni bir belgi bilan aks ettiriladi. Fonematik T.da fonetik T.ga karaganda kamroq belgi işlatiladi, çunki fonemalar miqdori doimo variantlar miqdoridan kam böladi.

Amaliy T. muayyan milliy alifbo vositalari orqali boşqa tillardagi atokli otlar, terminlar, maxsus nomlar va şu kabi tarjima qilinmaydigan sözlarni aks ettiradi va şu yöl bilan ularni qabul qiluvçi tilning bosma matnlariga kiritadi. Amaliy T. qabul qiluvçi til alifbosidagi belgilar çegarasidan çiqmaydi, lekin belgilarning ayrim ğayriodatiy qöllanişlariga yöl qöyadi. Amaliy T.ga qöyiladigan asosiy talablardan biri qabul qilinayotgan birlikning talaffuzini imkon qadar aniq saqlab qolişdir. Şu bilan birga, amaliy T. sözning morfem tuzilişini, uning grafik xususiyatlari va b. ni saklab qolişi hamda muayyan sözning oson özlaşişini ta'minlaşi kerak.

Ad.: Superanskaya A. V., Teoretiçeskiye osnovi praktiçeskoy transkripsii, M., 1978; Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Ibodulla Mirzayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРАНСКРИПЦИЯ (transcriptio кўчириб ёзиш) — ёзувнинг нутқ товушлари талаффузини аниқ ифодалаш учун ишлатиладиган сунъий (шартли) тури; нутқ бўлаклари (товуш, бўғин, сўз)нинг товуший сифатларини ёзувда аниқ акс эттириш усули. Т., энг аввало, 2 га бўлинади: илмий Т. ва амалий Т. Илмий Т. ўз хусусиятига кўра, фонетик ва фонематик Т.ларга бўлинади. Фонетик Т. оғзаки нутқ (талаффуз) ни барча хусусиятлари билан ёзувда аниқ акс эттиришни кўзда тутади ва хорижий тиллар (мас., инглиз тили) луғатларида, тил дарсликлари ва нотиқлик қўлланмаларида, жонли тилни ёзиб олишда (диалектологик ёзувлар, фонетика дарсликлари ва б.) қўлланади. Фонетик Т.нинг асосий принципи шундаки, талаффуз этилган ҳар бир товуш ёзувда алоҳида қайд этилиши керак. Фонетик Т. амалдаги бирор алифбо асосида, унга нутқ аъзоларидаги айрим артикуляцияларни акс эттирувчи остуст белгилари ёки ихтиёрий ўйлаб топилган белгилар тизимини қўшиш билан яратилади. Мас., ўзбек шеваларини ўрганиш мақсадидаги диалектологик ёзувларда амалдаги алифбода бўлмаган э о 9 (тил олди а), Ў, ъ (и нинг вариантлари), о, q (ў нинг вариантлари) ва б. белги (ҳарф)ларнинг қўлланиши. Универсал Т. сифатида Халқаро фонетик уюшма — IPA (International Phonetic Association) томонидан 1886 й.да лотин графикаси асосида яратилган ва доимо такомиллаштириб бориладиган халқаро фонетик алифбо қўлланади.

Фонематик Т. ҳар бир сўзни фонема таркибига кўра акс эттиради, бунда кучеиз позицияларда пайдо бўладиган вариантлар акс эттирилмайди. Ушбу Т.нинг принципига кўра, ҳар бир фонема, позициясидан қатъи назар, доимо айни бир белги билан акс эттирилади. Фонематик Т.да фонетик Т.га караганда камроқ белги ишлатилади, чунки фонемалар миқдори доимо вариантлар миқдоридан кам бўлади.

Амалий Т. муайян миллий алифбо воситалари орқали бошқа тиллардаги атокли отлар, терминлар, махсус номлар ва шу каби таржима қилинмайдиган сўзларни акс эттиради ва шу йўл билан уларни қабул қилувчи тилнинг босма матнларига киритади. Амалий Т. қабул қилувчи тил алифбосидаги белгилар чегарасидан чиқмайди, лекин белгиларнинг айрим ғайриодатий қўлланишларига йўл қўяди. Амалий Т.га қўйиладиган асосий талаблардан бири қабул қилинаётган бирликнинг талаффузини имкон қадар аниқ сақлаб қолишдир. Шу билан бирга, амалий Т. сўзнинг морфем тузилишини, унинг график хусусиятлари ва б. ни саклаб қолиши ҳамда муайян сўзнинг осон ўзлашишини таъминлаши керак.

Ад.: Суперанская А. В., Теоретические основы практической транскрипции, М., 1978; Реформатский А. А., Введение в языковедение, М., 1998.

Ибодулла Мирзаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.