Transkripsiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 627-b. — ziyouz.com
Transkripsiya (biologiyada) tirik hujayralarda irsiy axborot amalga oşirilişining birinçi bosqiçi; DNK matritsasi asosida iRNK molekulasi sintezlanişi. DNK ga tobe RNKpolimeraza fermenti vositasida amalga oşadi. Ferment T.ning boşlaniş joyi — promotorni tanib, unga birikadi; DNK qöş zanjirini bir-biridan ajratadi va bu joydan boşlab, DNK zanjirlarining biridan nusxa oladi. Buning uçun ferment DNK zanjirlaridan biri böylab siljib boradi va komplementarlik prinsipi asosida sitoplazmadagi erkin nukleotidlarni özaro tutaştirib i RNK zanjirini hosil qiladi. Ferment siljib borişi bilan iRNK uzunligi ortib borib, DNK zanjiridan uziladi; fermentning keyingi qismida DNK qöş spirali yana tiklanadi. RNKpolimeraza fermenti nusxa köçirilayotgan DNK qismining oxiri (terminator)ga yetganida sintezlangan RNK matritsa (qolip)dan ajraladi. DNK qismlari har xil joyidan olinadigan nusxalar soni organizm rivojlanişi davomida özgarib turişi mumkin. Katta Samara beradigan initsiatsiya (boşlaniş) uçun köpinça promotorga nazorat qiluvçi oqsillar (mas., aktivator oqsillar)ning ulanişi lozim. Prokariotlarda iniatsiya bosqiçidagi boşqarilişda oqsilrepressorlar qatnaşişi mumkin. T.ning oxirini RNKpolimeraza, boşqa qismini maxsus oqsil «ro» tanib oladi. T.ning terminatsiya bosqiçqdagi boşqarilişda antiterminator oqsillar va oqsil sintezi apparati komponentlari katnaşadi. Eukariotlarda ribosomal, informatsion va transport RNK sintezi uçun aloğida RNKpolimeraza fermenti mavjud. T. birligi skripton yoki operonlar özaro funksional boğlangan bir neça genlardan iborat. Eukariotlarda bu genlar har doim monogen böladi. Şiş qosil qiladigan viruslarda teskari transkriptaza (revertaza) fermenti yordamida axborot RNK dan DNK ga ötkazilişi mumkin. Bu jarayon teskari T. deyiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРАНСКРИПЦИЯ (биологияда) тирик ҳужайраларда ирсий ахборот амалга оширилишининг биринчи босқичи; ДНК матрицаси асосида иРНК молекуласи синтезланиши. ДНК га тобе РНКполимераза ферменти воситасида амалга ошади. Фермент Т.нинг бошланиш жойи — промоторни таниб, унга бирикади; ДНК қўш занжирини бир-биридан ажратади ва бу жойдан бошлаб, ДНК занжирларининг биридан нусха олади. Бунинг учун фермент ДНК занжирларидан бири бўйлаб силжиб боради ва комплементарлик принципи асосида цитоплазмадаги эркин нуклеотидларни ўзаро туташтириб и РНК занжирини ҳосил қилади. Фермент силжиб бориши билан иРНК узунлиги ортиб бориб, ДНК занжиридан узилади; ферментнинг кейинги қисмида ДНК қўш спирали яна тикланади. РНКполимераза ферменти нусха кўчирилаётган ДНК қисмининг охири (терминатор)га етганида синтезланган РНК матрица (қолип)дан ажралади. ДНК қисмлари ҳар хил жойидан олинадиган нусхалар сони организм ривожланиши давомида ўзгариб туриши мумкин. Катта Самара берадиган инициация (бошланиш) учун кўпинча промоторга назорат қилувчи оқсиллар (мас., активатор оқсиллар)нинг уланиши лозим. Прокариотларда иниация босқичидаги бошқарилишда оқсилрепрессорлар қатнашиши мумкин. Т.нинг охирини РНКполимераза, бошқа қисмини махсус оқсил «ро» таниб олади. Т.нинг терминация босқичқдаги бошқарилишда антитерминатор оқсиллар ва оқсил синтези аппарати компонентлари катнашади. Эукариотларда рибосомал, информацион ва транспорт РНК синтези учун алоғида РНКполимераза ферменти мавжуд. Т. бирлиги скриптон ёки оперонлар ўзаро функционал боғланган бир неча генлардан иборат. Эукариотларда бу генлар ҳар доим моноген бўлади. Шиш қосил қиладиган вирусларда тескари транскриптаза (ревертаза) ферменти ёрдамида ахборот РНК дан ДНК га ўтказилиши мумкин. Бу жараён тескари Т. дейилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.