Transpiratsiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 630–631-b. — ziyouz.com
Transpiratsiya (lot. trans orasidan, oralab va spiro — nafas olaman, nafas çiqaraman) — ösimliklarning suv buğlatişi. Muhim fiziologik jarayonlardan bölib, ösimlikning töxtovsiz nam olib turişiga yordam beradi, tuprokdan mineral tuzlarning kelib turişini ta'minlaydi, töqimalar harorati, turgor darajasi va protoplazmaning tarangligini boşqarib turadi. Asosiy T. organi barg bölib, undagi mezofill hujayralari hujayralar oraliğiga doim suv buğini ajratib, söngra uni barg oğizçalari (oğizça T.si) yoki kutikula (kutikula T.si) orqali atmosferaga tarqatadi. T. kattaligi taşqi muhit şaroitlari — yoritilganlik, tuproq va havo harorati, namligi, şamol kuçi, şuningdek, kamroq darajada ösimlik turi va navlarning biologik xususiyatlariga boğliq. Taşqi muhit şaroitlari T.ning sutkalik va mavsumiy jadalligiga ta'sir körsatadi. Maksimal T. mavsumning eng issiq davrlarida va kunning yarmigaça, minimal T. saharda va qişda kuzatiladi. T. j a dalligi turli suv va ozik, rejimlarida ösimliklarning suv bilan ta'minlaniş darajasini va ularning mahsuldorligini tavsiflab beradi. U 1 dm2 barg sathidan ma'lum vaqt birligida (mg. dm2/soat) buğlangan suv mikdori bilan aniklanadi. 1 l suv sarflanganda ösimlik hos_il__kiladigan quruq modda mikdori T. unumdorligi, 1 g quruq modda hosil qiliş uçun ösimlik sarf etadigan suv T. koeffitsiyenti deyiladi. Maye. 1 g QURUQ modda hosil qiliş uçun ğöza 400—700, kuzgi buğdoy 500 g gaça, suli 415—500, tarik, 200—280 g suvni buğlatadi. Şu sababli tuproqda namlikni saqlaşga möljallangan agrotexnika tadbirlari bilan bir qatorda maydon birligiga töğri keladigan ekin tuplari qalinligini şakllantiriş muhim ahamiyatga ega (yana q. Ösimliklarning suv rejimi).
Ad. Sleyçer R., Vodniy rejim rasteniy, M., 1970; Libert E., Fiziologiya rasteniy, M., 1976; Samiyev X.S., Vodniy rejim i produktivnost xlopçatnika, T., 1979.
Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРАНСПИРАЦИЯ (лот. trans орасидан, оралаб ва spiro — нафас оламан, нафас чиқараман) — ўсимликларнинг сув буғлатиши. Муҳим физиологик жараёнлардан бўлиб, ўсимликнинг тўхтовсиз нам олиб туришига ёрдам беради, тупрокдан минерал тузларнинг келиб туришини таъминлайди, тўқималар ҳарорати, тургор даражаси ва протоплазманинг таранглигини бошқариб туради. Асосий Т. органи барг бўлиб, ундаги мезофилл ҳужайралари ҳужайралар оралиғига доим сув буғини ажратиб, сўнгра уни барг оғизчалари (оғизча Т.си) ёки кутикула (кутикула Т.си) орқали атмосферага тарқатади. Т. катталиги ташқи муҳит шароитлари — ёритилганлик, тупроқ ва ҳаво ҳарорати, намлиги, шамол кучи, шунингдек, камроқ даражада ўсимлик тури ва навларнинг биологик хусусиятларига боғлиқ. Ташқи муҳит шароитлари Т.нинг суткалик ва мавсумий жадаллигига таъсир кўрсатади. Максимал Т. мавсумнинг энг иссиқ даврларида ва куннинг ярмигача, минимал Т. саҳарда ва қишда кузатилади. Т. ж а даллиги турли сув ва озик, режимларида ўсимликларнинг сув билан таъминланиш даражасини ва уларнинг маҳсулдорлигини тавсифлаб беради. У 1 дм2 барг сатҳидан маълум вақт бирлигида (мг. дм2/соат) буғланган сув микдори билан аникланади. 1 л сув сарфланганда ўсимлик ҳос_ил__киладиган қуруқ модда микдори Т. унумдорлиги, 1 г қуруқ модда ҳосил қилиш учун ўсимлик сарф этадиган сув Т. коэффициенти дейилади. Мае. 1 г ҚУРУҚ модда ҳосил қилиш учун ғўза 400—700, кузги буғдой 500 г гача, сули 415—500, тарик, 200—280 г сувни буғлатади. Шу сабабли тупроқда намликни сақлашга мўлжалланган агротехника тадбирлари билан бир қаторда майдон бирлигига тўғри келадиган экин туплари қалинлигини шакллантириш муҳим аҳамиятга эга (яна қ. Ўсимликларнинг сув режими).
Ад. Слейчер Р., Водный режим растений, М., 1970; Либерт Э., Физиология растений, М., 1976; Самиев Х.С., Водный режим и продуктивность хлопчатника, Т., 1979.
Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.