Transuran elementlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 632–633-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Transuran elementlar - Mendeleyev davriy sistemasitsa uransan söng joylaşgan (at. raqami Z>93 bölgan) kimyoviy elementlar. T.e. nisbatan tez radioaktiv parçalanişi tufayli Yer pöstida aytarli mikdorda saklanib qolmagan. Yerning yoşi 510' y.ga yaqin, eng uzoq yaşovçi T.e. izotoplarining yarim yemiriliş davri esa 107 y.dan kiçik. Yer kurrasi paydo bölganidan boşlab nukleosintez jarayonida hosil bölgan. T.e. yo butunlay parçalanib bitgan yoki ular mikdori keskin kamayib (1012 martagaça) ketgan. Eng uzoq mavjud böluvçi T.e. dan hisoblangan plutoniy (244Ri)ning tabiiy minerallarida nihoyatda kiçik mikdori topilgan. Balki u Yer kurrasi paydo bölgan paytdan boşlab saqlanib qolgandir. Uran rudalarida neptuniy (237Np) va plutoniy (239Ri) yuqlari topilgan.
Dastlabki T.e. 20-a.ning 40-y.larida AQŞ da E. Makmillan va G. Siborg boşçiligida bir guruh olimlar tomonidan sintezlab topilgan. T.e. nişonni neytron oqimi yoki zaryadlangan zarraçalar bilan nurlatiş yöli bilan olinadi. Agar nişon sifatida uran U işlatilsa, kuçli neytron oqimi yordamida Fm(Zq100) gaça bölgan barça T.e. ni oliş mumkin. Zq101 (mendeleyeviy) elementi 1955 y.da 99Es (eynşteyniy) elementini tezkor azarraçalar bilan nurlatib kaşf qilindi. Z>101 bölgan elementlar zaryadlangan zarraçalar tezlatkiçida [Birlaşgan yadro tadqiqotlari inti siklotroni (OIYAI; Dubna, Rossiya) va oğir ionlar çizikli tezlatkiçi «Xaylak» (Berkli, AQŞ)]da olindi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРАНСУРАН ЭЛЕМЕНТЛАР - Менделеев даврий системасица уранцан сўнг жойлашган (ат. рақами Z>93 бўлган) кимёвий элементлар. Т.э. нисбатан тез радиоактив парчаланиши туфайли Ер пўстида айтарли микдорда сакланиб қолмаган. Ернинг ёши 510’ й.га яқин, энг узоқ яшовчи Т.э. изотопларининг ярим емирилиш даври эса 107 й.дан кичик. Ер курраси пайдо бўлганидан бошлаб нуклеосинтез жараёнида ҳосил бўлган. Т.э. ё бутунлай парчаланиб битган ёки улар микдори кескин камайиб (1012 мартагача) кетган. Энг узоқ мавжуд бўлувчи Т.э. дан ҳисобланган плутоний (244Ри)нинг табиий минералларида ниҳоятда кичик микдори топилган. Балки у Ер курраси пайдо бўлган пайтдан бошлаб сақланиб қолгандир. Уран рудаларида нептуний (237Np) ва плутоний (239Ри) юқлари топилган.
Дастлабки Т.э. 20-а.нинг 40-й.ларида АҚШ да Э. Макмиллан ва Г. Сиборг бошчилигида бир гуруҳ олимлар томонидан синтезлаб топилган. Т.э. нишонни нейтрон оқими ёки зарядланган заррачалар билан нурлатиш йўли билан олинади. Агар нишон сифатида уран U ишлатилса, кучли нейтрон оқими ёрдамида Fm(Zқ100) гача бўлган барча Т.э. ни олиш мумкин. Zқ101 (менделеевий) элементи 1955 й.да 99Es (эйнштейний) элементини тезкор азаррачалар билан нурлатиб кашф қилинди. Z>101 бўлган элементлар зарядланган заррачалар тезлаткичида [Бирлашган ядро тадқиқотлари инти циклотрони (ОИЯИ; Дубна, Россия) ва оғир ионлар чизикли тезлаткичи «Хайлак» (Беркли, АҚШ)]да олинди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.