Triangulyatsiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 642–643-b. — ziyouz.com

Triangulyatsiya (lot. triangulum uçburçak) — geodezik tayanç şoxobça punktlari planli örnini uçburçaklar tizimi yordamida aniqlaş usuli. Boşlanğiç deb ataluvçi T. punktlaridan birining koordinatalari va boşlanğiç oriyentirlaş tomoni (bazis) ning azimuta astronomik kuzatişlar orqali aniklanadi. ABC uçburçakning AV tomoni (rayem, a) va barça içki burçaklari ma'lum bölsa, qolgan tomonlari uzunligini sinuslar teoremasiga asosan hisoblab çiqariladi. BCD uçburçakning CD va BD tomonlari esa VS tomon va içki burçaklar kiymatlaridan topiladi va h. k. Uçburçaklar tizimi katorlar yoki yalpi uçburçak( lar tarmoği körinişida quriladi (rayem, b).

Davlat T. tarmoği burçak va masofa ölçaş anikligi, uçburçak tomonlarining uzunligi va şoxobçalarni xreil qiliş tartibi böyiça bir-biridan farq qiladigan 1, 2, 3 va 4sinflarga bölinadi. T. quriş umumiylikdan xususiylikka, katta uçburçaklardan kiçiklariga ötiş prinsipiga asoslanadi. Davlat T. tarmoğining yuqori aniklikka ega bölgan 1sinfining asosiy vazifasi quyi sinflardagi T. tarmoklarini rivojlantiriş va ular punktlari koordinatalarini yagona tizimda hisoblaşni ta'minlaşdir. 1sinf T. şoxobçalari tomonlari 20— 25 km li kator uçburçaklar va bu tomonlar taxm. meridianlar hamda parallellar böylab yönalgan va 800—1000 km perimetrli poligon körinişida quriladi. Davlat T. tarmoğining 2va quyi sinflarini rivojlantirişdan maqsad, keyingi bosqiçdagi geodezik va topografik işlar uçun butun davlat hududida geodezik punktlar tarmoğini zarur ziçlikda ta'minlaşdan iborat. 2sinf T.da tomonlari 10 —20 km li uçburçaklardan va bu tomonlar 1sinf poligonini qoplaydigan şoxobçalar körinişida quriladi. 1 va 2sinf T. şoxobçalari asosida 3 va 4sinf punktlari aniqdanadi.

T.ning burçaklari teodolit bilan, uçburçakning bazis tomonining uzunligi uzoklikni ölçagiç yoki uzunlikni ölçovçi sim bilan ölçanadi.

Davlat T.si 1, 2, 3 va 4sinflari punktlarining umumiy ziçligi har 50 km2 ga kamida bitta punktni taşkil qiladi. Özbekiston Respublikasi hududida qozirda 1942 y.da qabul qilingan geodezik koordinatalar tizimi (CK42) amal qiladi.

Ayni paytda Özbekistonda Davlat Yer yöldoşi geodezik tarmoqlari (DEYGT) tarkibi belgilangan bölib, ularni rivojlantiriş umumdan ayrimga ötiş prinsipiga asoslanadi. Yer yöldoşlari radionavigatsiya tizimlari NAVSTAR (AQŞ) va GLONASS (Rossiya) hamda kosmik geodeziyaning boşqa usullaridan foydalanib quriladigan DEYGT öz içiga quyidagilarni oladi: referens geodezik punktlar tizimi (RGP); 0sinf Yer yöldoşi geodezik tarmoği (YEYGT0); 1sinf Yer yöldoşi geodezik tarmoği (YEYGT1). DEYGT punktlarining örni koordinatalarning ikki tizimida — umumer va referens tizimlarida anikdanadi. Har ikkala tizimlarning orasida biridan ikkinçisiga ötiş parametrlari orqali aloqa boğlanadi.

T. Yerning şakli va ölçamlarini aniklaşda, Yer qatlamining gorizontal harakatini örganişda, katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega, topografikgeodezik işlar uçun geodezik asos vazifasini ötaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРИАНГУЛЯЦИЯ (лот. triangulum учбурчак) — геодезик таянч шохобча пунктлари планли ўрнини учбурчаклар тизими ёрдамида аниқлаш усули. Бошланғич деб аталувчи Т. пунктларидан бирининг координаталари ва бошланғич ориентирлаш томони (базис) нинг азимута астрономик кузатишлар орқали аникланади. ABC учбурчакнинг АВ томони (раем, а) ва барча ички бурчаклари маълум бўлса, қолган томонлари узунлигини синуслар теоремасига асосан ҳисоблаб чиқарилади. BCD учбурчакнинг CD ва BD томонлари эса ВС томон ва ички бурчаклар кийматларидан топилади ва ҳ. к. Учбурчаклар тизими каторлар ёки ялпи учбурчак( лар тармоғи кўринишида қурилади (раем, б).

Давлат Т. тармоғи бурчак ва масофа ўлчаш аниклиги, учбурчак томонларининг узунлиги ва шохобчаларни хреил қилиш тартиби бўйича бир-биридан фарқ қиладиган 1, 2, 3 ва 4синфларга бўлинади. Т. қуриш умумийликдан хусусийликка, катта учбурчаклардан кичикларига ўтиш принципига асосланади. Давлат Т. тармоғининг юқори аникликка эга бўлган 1синфининг асосий вазифаси қуйи синфлардаги Т. тармокларини ривожлантириш ва улар пунктлари координаталарини ягона тизимда ҳисоблашни таъминлашдир. 1синф Т. шохобчалари томонлари 20— 25 км ли катор учбурчаклар ва бу томонлар тахм. меридианлар ҳамда параллеллар бўйлаб йўналган ва 800—1000 км периметрли полигон кўринишида қурилади. Давлат Т. тармоғининг 2ва қуйи синфларини ривожлантиришдан мақсад, кейинги босқичдаги геодезик ва топографик ишлар учун бутун давлат ҳудудида геодезик пунктлар тармоғини зарур зичликда таъминлашдан иборат. 2синф Т.да томонлари 10 —20 км ли учбурчаклардан ва бу томонлар 1синф полигонини қоплайдиган шохобчалар кўринишида қурилади. 1 ва 2синф Т. шохобчалари асосида 3 ва 4синф пунктлари аниқданади.

Т.нинг бурчаклари теодолит билан, учбурчакнинг базис томонининг узунлиги узокликни ўлчагич ёки узунликни ўлчовчи сим билан ўлчанади.

Давлат Т.си 1, 2, 3 ва 4синфлари пунктларининг умумий зичлиги ҳар 50 км2 га камида битта пунктни ташкил қилади. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида қозирда 1942 й.да қабул қилинган геодезик координаталар тизими (СК42) амал қилади.

Айни пайтда Ўзбекистонда Давлат Ер йўлдоши геодезик тармоқлари (ДЕЙГТ) таркиби белгиланган бўлиб, уларни ривожлантириш умумдан айримга ўтиш принципига асосланади. Ер йўлдошлари радионавигация тизимлари NAVSTAR (АҚШ) ва ГЛОНАСС (Россия) ҳамда космик геодезиянинг бошқа усулларидан фойдаланиб қуриладиган ДЕЙГТ ўз ичига қуйидагиларни олади: референц геодезик пунктлар тизими (РГП); 0синф Ер йўлдоши геодезик тармоғи (ЕЙГТ0); 1синф Ер йўлдоши геодезик тармоғи (ЕЙГТ1). ДЕЙГТ пунктларининг ўрни координаталарнинг икки тизимида — умумер ва референц тизимларида аникданади. Ҳар иккала тизимларнинг орасида биридан иккинчисига ўтиш параметрлари орқали алоқа боғланади.

Т. Ернинг шакли ва ўлчамларини аниклашда, Ер қатламининг горизонтал ҳаракатини ўрганишда, катта илмий ва амалий аҳамиятга эга, топографикгеодезик ишлар учун геодезик асос вазифасини ўтайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.