Trias sistemasi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 643–644-b. — ziyouz.com

Trias sistemasi (DAVRI), trias (yun. trias — uç, uçlik) — mezozoy erasinnt birinçi davri. Bundan 230 mln. yil avval boşlanib, 35 mln. yil vaqt davom etgan. Bu sistema perm sistemasidan keyingi, yuradan avvalgi sistema xisoblanadi. Bu terminni fanga 1834 y. nemis olimi F. Alberti kiritgan. U Germaniyadagi turli rangli qumtoş, çiğanokli ohaktoş va keyper kabi toğ jinslaridan iborat 3 majmua litologik yotqiziklarni birlaştirib, trias deb nom bergan.

Paleozoy erasi oxirida Yer şari yuzasi juda özgargan. Yuqori paleozoy geosinklinallari örnida baland toğlar paydo bölgan. T.ye. boşlarida Şim. yarim şarda ulkan Lavraziya kontinenta mavjud bölib, uni jan.dagi qad. Gondvana kontinentidan Tetis dengiz havzasi ajratib turgan. T.ye. boşlarida platformalar butunlay qurib qolgan, hatto ayrim geosinklinallarda ham dengizlar çekina borib, laguna yotqizikdari töplana boşlagan. Örta T.sda quruklik va dengizlarda köp özgarişlar bölmagan. Yuqori T.ye. da esa kuçli transgressiyalar sodir bölib, barça geosinklinallar hamda platformalarning ayrim qismlarini suv bosgan. T.ye. da dengiz çökindilari bilan birga qizil rangli kontinentap yotqiziklar (Şim. Afrika, Şim. Amerika, Yevropa, Avstraliya, Şim.Ğarbiy Osiyoda) va laguna yotqiziqlari (Ğarbiy Yevropa, Jan. Amerika, Şim. Afrika, Şarkiy Grenlandiyada) kengtarkalgan. Bu davrda tektonik harakatlar nisbatan kuçsiz keçgan. Örta T.sda Kavkaz şim., Yaponiya va Xitoyda tektonik xarakatlar bölgan. Keçki T.s.da Xitoyning şim. şarqi, Dobrudja, Şim. Amerika, Jan. Afrika (Kap toğlari), Primorye, Baykalorti, Kavkazda intensiv harakatlarni kuzatiş mumkin. Tinç okean atroflari (Sibir platformasi, Kordilyera, And toğlari) böylab vulkanlar otilgan.

T.s.da ösimliklardan dengiz va çuçuk suvli havzalarda turli suvötlar, qumli qirğoqlarda daraxtsimon plaunlar, nam yerlarda paporotnik, sikadofit, paporotniksimon, kordait va ignabarglilar keng tarkalgan. T.ye. oxirlaridagi ösimliklar mezozoy ösimliklariga öxşaş bölgan.

Hayvonot dunyosi perm davrinikidan keskin farq qiladi. Bu davr boşlariga kelib trilobitlar, 4 nurli marjonpoliplar qirilib bitgan. Dengizlarda umurtkasizlar (yumşoq tanlilar)dan boşoyoqli mollyuskalar keng tarqalgan. Olti nurli marjonpoliplar, bulutlar, mşankalar, dengiz nilufarlari va dengiz tipratikanlari vujudga kelgan. Umurtqalilardan baliklar, amfibiyalar, reptiliyalar yaşagan. Dinozavrlar, timsohlar, toşbaqa va kaltakesaklar ham T.ye. uçun xos. Quyi triasda iklim issiq, sernam va quruq, yuqori triasda sernam, issiq bölgan.

Örta Osiyo, jumladan, Özbekistondagi T.ye. yotqiziqlari dengiz va kontinental toğ jinslaridan iborat. Ular Pomir, Darvoz, Hisor toğlari, Farğona vodiysi, Farğona tizmasida uçraydi. T.ye. yotqizikdarida foydali qazilmalardan, asosan, toşkömir, qönğir kömir hamda boksit, gil, toş tuzi, temir rudasi, mis, neft va b. bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРИАС СИСТЕМАСИ (ДАВРИ), триас (юн. trias — уч, учлик) — мезозой эрасиннт биринчи даври. Бундан 230 млн. йил аввал бошланиб, 35 млн. йил вақт давом этган. Бу система пермь системасидан кейинги, юрадан аввалги система хисобланади. Бу терминни фанга 1834 й. немис олими Ф. Альберти киритган. У Германиядаги турли рангли қумтош, чиғанокли оҳактош ва кейпер каби тоғ жинсларидан иборат 3 мажмуа литологик ётқизикларни бирлаштириб, триас деб ном берган.

Палеозой эраси охирида Ер шари юзаси жуда ўзгарган. Юқори палеозой геосинклиналлари ўрнида баланд тоғлар пайдо бўлган. Т.е. бошларида Шим. ярим шарда улкан Лавразия континента мавжуд бўлиб, уни жан.даги қад. Гондвана континентидан Тетис денгиз ҳавзаси ажратиб турган. Т.е. бошларида платформалар бутунлай қуриб қолган, ҳатто айрим геосинклиналларда ҳам денгизлар чекина бориб, лагуна ётқизикдари тўплана бошлаган. Ўрта Т.сда қуруклик ва денгизларда кўп ўзгаришлар бўлмаган. Юқори Т.е. да эса кучли трансгрессиялар содир бўлиб, барча геосинклиналлар ҳамда платформаларнинг айрим қисмларини сув босган. Т.е. да денгиз чўкиндилари билан бирга қизил рангли континентап ётқизиклар (Шим. Африка, Шим. Америка, Европа, Австралия, Шим.Ғарбий Осиёда) ва лагуна ётқизиқлари (Ғарбий Европа, Жан. Америка, Шим. Африка, Шаркий Гренландияда) кенгтаркалган. Бу даврда тектоник ҳаракатлар нисбатан кучсиз кечган. Ўрта Т.сда Кавказ шим., Япония ва Хитойда тектоник харакатлар бўлган. Кечки Т.с.да Хитойнинг шим. шарқи, Добруджа, Шим. Америка, Жан. Африка (Кап тоғлари), Приморье, Байкалорти, Кавказда интенсив ҳаракатларни кузатиш мумкин. Тинч океан атрофлари (Сибирь платформаси, Кордильера, Анд тоғлари) бўйлаб вулканлар отилган.

Т.с.да ўсимликлардан денгиз ва чучук сувли ҳавзаларда турли сувўтлар, қумли қирғоқларда дарахтсимон плаунлар, нам ерларда папоротник, цикадофит, папоротниксимон, кордаит ва игнабарглилар кенг таркалган. Т.е. охирларидаги ўсимликлар мезозой ўсимликларига ўхшаш бўлган.

Ҳайвонот дунёси пермь давриникидан кескин фарқ қилади. Бу давр бошларига келиб трилобитлар, 4 нурли маржонполиплар қирилиб битган. Денгизларда умурткасизлар (юмшоқ танлилар)дан бошоёқли моллюскалар кенг тарқалган. Олти нурли маржонполиплар, булутлар, мшанкалар, денгиз нилуфарлари ва денгиз типратиканлари вужудга келган. Умуртқалилардан баликлар, амфибиялар, рептилиялар яшаган. Динозаврлар, тимсоҳлар, тошбақа ва калтакесаклар ҳам Т.е. учун хос. Қуйи триасда иклим иссиқ, сернам ва қуруқ, юқори триасда сернам, иссиқ бўлган.

Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистондаги Т.е. ётқизиқлари денгиз ва континентал тоғ жинсларидан иборат. Улар Помир, Дарвоз, Ҳисор тоғлари, Фарғона водийси, Фарғона тизмасида учрайди. Т.е. ётқизикдарида фойдали қазилмалардан, асосан, тошкўмир, қўнғир кўмир ҳамда боксит, гил, тош тузи, темир рудаси, мис, нефть ва б. бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.