Trikarbon kislotalar sikli
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 645–646-b. — ziyouz.com
Trikarbon kislotalar sikli TRIKARBON KISLOTALAR SIKLI, limon kislota sikli, Krebs sikli — ösimlik va hayvonlarda yoğlar, oqsil va uglevodorodlarning parçalanişida oraliq moddalar sifatida hosil böluvçi di va trikarbon kislotalarning oksidlanib özgariş jarayoni. Ingliz biokimyogarlari G. Krebs va V. Jonson topgan (1937). T.k.s. turli fermentlar ta'sirida katalizlanib amalga oşuvçi ketma-ket reaksiyalardan iborat. Boşqaça qilib aytganda, ozuqa mahsulotlarining biokimyoviy özgarişi ölaroq organizmda Aatsetilkofermenti, Lketoglutar kislota va oksalatsirka kislota hosil bölib, keyin T.k.s.gaça oksidlanadi. Mazkur reaksiyalarda ana şu holdagi sirka kislota qoldiği uglerod dioksid bilan suvgaça oksidlanadi. Natijada mazkur siklning 1aylanişida sirka kislota krldigi butunlay parçalanib ketadi, oksalatsirka kislota esa tiklanadi va 2 yangi aylaniş siklida iştirok etadi. Qoldiq sirka kislotaning T.k.s.ga oksidlanişida 2 molekula uglerod dioksidning ajralişi va 4 marta degidrogenlanişi bilan sodir böladi. Biologik oksidlanişda T.k.s.ning oksidlanişga beriluvçi substratnaya ajralib çiquvçi vodorod atomi oraliq taşitgiçlar orqali kislorodga ötkaziladi, buning natijasida suv hosil böladi. Şu boisdan mazkur sikl organizmda modda va energiya almaşinuvi umumiy sistemasida markaziy örinni egallovçi muhim jarayonlardan xisoblanadi. Glikoliz jarayonida yog kislotalarining oksidlaniş reaksiyalarida ular energiyasining 'Ğ3 qismi ajralsa, T.k.s. reaksiyalarida barça energiya ajralib çiqadi. T.k.s. fermentlari ösimlik, hayvon hamda mikroorganizmlarning hayot faoliyatida muhim rol öynaydi. Bunda limon kislota T.k.s. da ham, glioksilat siklida ham baravar iştirok etadi. T.k.s. fermentlari hujayrada maxsus membranalarda — mitoxondriyalarda lokalizatsiyalanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРИКАРБОН КИСЛОТАЛАР ЦИКЛИ, лимон кислота цикли, Кребс цикли — ўсимлик ва ҳайвонларда ёғлар, оқсил ва углеводородларнинг парчаланишида оралиқ моддалар сифатида ҳосил бўлувчи ди ва трикарбон кислоталарнинг оксидланиб ўзгариш жараёни. Инглиз биокимёгарлари Г. Кребс ва В. Жонсон топган (1937). Т.к.ц. турли ферментлар таъсирида катализланиб амалга ошувчи кетма-кет реакциялардан иборат. Бошқача қилиб айтганда, озуқа маҳсулотларининг биокимёвий ўзгариши ўлароқ организмда Аацетилкоферменти, Lкетоглутар кислота ва оксалатсирка кислота ҳосил бўлиб, кейин Т.к.ц.гача оксидланади. Мазкур реакцияларда ана шу ҳолдаги сирка кислота қолдиғи углерод диоксид билан сувгача оксидланади. Натижада мазкур циклнинг 1айланишида сирка кислота крлдиги бутунлай парчаланиб кетади, оксалатсирка кислота эса тикланади ва 2 янги айланиш циклида иштирок этади. Қолдиқ сирка кислотанинг Т.к.ц.га оксидланишида 2 молекула углерод диоксиднинг ажралиши ва 4 марта дегидрогенланиши билан содир бўлади. Биологик оксидланишда Т.к.ц.нинг оксидланишга берилувчи субстратная ажралиб чиқувчи водород атоми оралиқ ташитгичлар орқали кислородга ўтказилади, бунинг натижасида сув ҳосил бўлади. Шу боисдан мазкур цикл организмда модда ва энергия алмашинуви умумий системасида марказий ўринни эгалловчи муҳим жараёнлардан хисобланади. Гликолиз жараёнида ёг кислоталарининг оксидланиш реакцияларида улар энергиясининг ‘Ғ3 қисми ажралса, Т.к.ц. реакцияларида барча энергия ажралиб чиқади. Т.к.ц. ферментлари ўсимлик, ҳайвон ҳамда микроорганизмларнинг ҳаёт фаолиятида муҳим роль ўйнайди. Бунда лимон кислота Т.к.ц. да ҳам, глиоксилат циклида ҳам баравар иштирок этади. Т.к.ц. ферментлари ҳужайрада махсус мембраналарда — митохондрияларда локализацияланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.