Trikotaj

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 646–647-b. — ziyouz.com

Trikotaj (frans, tircoter töqimoq) — bir yoki bir neça iplardan halqalar hosil qilib, ularni özaro biriktiriş (öriş) natijasida olinadigan mato yoki buyum. T. iplarning tarkibiga, işlatilişi, pardozlaş usuli va tuzilişiga qarab turlarga bölinadi. Tarkibi ga qarab, paxta ipi, jun, ipak va kimyoviy tola aralaşgan iplardan töqilgan xillarga bölinadi. Işlatilişiga qarab, T. buyumlar yoki matolarga bölinadi. T. buyumlariga kostyum, jemper, kofta, palto, qölqop, köylak, içki kiyim, paypoq va b. matolariga sun'iy möyna, sun'iy çarm kiradi; bular texnik maqsadlarda va turli xil kiyimlar tayyorlaşda işlatiladi. Pardozlaş usuliga qarab, dağal, oqartirilgan, tekis va böyalgan xillarga bölinadi. T.ning asosiy fizikmexanik xossalari uning tuzilişiga, xalkalarning şakli va ölçamiga, ipning yöğon va ingiçkaligiga, qalinligi va pişikligiga boğliq. Tuzilişi (strukturasi) ga qarab, köndalang töqilgan, tanda örilişli, bir qavatli va ikki qavatli böladi. T. yumşokligi, elastikligi, gijimlanmasligi, yengilligi, oson yuvilişi bilan boşqa töqima matolardan ustun turadi. T. öriliş boşqa oddiy gazlamalar örilişidan farq qiladi. Bir yoki bir neça uzluksiz ip xalqalarini bir-biriga birlaştirib hosil qilinadi. T. halqalarining qanday hosil bölişiga qarab, köndalang töqilgan (kulir) va böylama (tandadan töqilgan) T. farklanadi.

Köndalang töqilgan (kulir) T. matodagi hamma halqalar qatori bitta ipning birinketin egilibbukilişidan hosil böladi. Böylama (tandadan töqilgan) T.da esa har bir xalqa alohida ipdan hosil böladi. T. öriliş bir qavatli va ikki qavatli bölişi mumkin. Bir qavatli T.ning öng tomoni bir tomonda, teskari tomoni boşqa tomonda joylaşadi. Ikki qavatli T.da esa ikkala öng tomoni yoki ikkala teskari tomoni bir yoqda joylaşgan böladi. Ikki kavatli T. kalinrok,, pişiqroq va oğirroq. T. öriliş asosiy, xrsilaviy va gulli örilişga bölinadi. Asosiy örilişlar guruhiga bir xil halqa beradigan oddiy örilişlar kiradi. Bunday örilişlarga kulir töqimasi, triko zanjir, atlas misol böla oladi. Hosilaviy öriliş asosiy örilişni özgartiriş yöli bilan hosil qilinadi. Bunday örilişlarga hosilaviy kulir töqimasi, movut va b. misol böladi. Gulli örilişlar guruhiga asosiy örilişlar bazasida gul şakli hosil b>;ladigan örilişlar kiradi; bularni tayyorlaş uçun maşinaga qöşimça mexanizm kiritiladi hamda hosil qiliş jarayonini özgartiriş yöli bilan mato sirtida gul hosil qilinadi. Bunday örilişlarga pressli, arqokli, jakkard, futer va b. gulli örilgan T. misol böladi.

T. trikotaj maşinasida töqiladi. U dumaloq va tekis T. maşinalariga bölinadi. T. maşinasining asosiy detali xalka hosil qiliş mexanizmining ignasi hisoblanadi. Ignaning tilli, ilgakli, öyikli va b. turlari bor. Ignalar pölat sim yoki lentadan 25—100 mm uzunlikda, 0,3—1,0 mm yöğonlikda işlab çiqariladi. Ignaning yöğoningiçkaligi T. halqalarining ölçamiga qarab tanlanadi: halqalar qança mayda bölsa, şunçalik ingiçka igna olinadi. T. maşinalari, asosan, T. sanoati uçun işlab çikariladi, lekin maişiy qöl maşinalari va apparatlari ham bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРИКОТАЖ (франц, tircoter тўқимоқ) — бир ёки бир неча иплардан ҳалқалар ҳосил қилиб, уларни ўзаро бириктириш (ўриш) натижасида олинадиган мато ёки буюм. Т. ипларнинг таркибига, ишлатилиши, пардозлаш усули ва тузилишига қараб турларга бўлинади. Таркиби га қараб, пахта ипи, жун, ипак ва кимёвий тола аралашган иплардан тўқилган хилларга бўлинади. Ишлатилишига қараб, Т. буюмлар ёки матоларга бўлинади. Т. буюмларига костюм, жемпер, кофта, пальто, қўлқоп, кўйлак, ички кийим, пайпоқ ва б. матоларига сунъий мўйна, сунъий чарм киради; булар техник мақсадларда ва турли хил кийимлар тайёрлашда ишлатилади. Пардозлаш усулига қараб, дағал, оқартирилган, текис ва бўялган хилларга бўлинади. Т.нинг асосий физикмеханик хоссалари унинг тузилишига, халкаларнинг шакли ва ўлчамига, ипнинг йўғон ва ингичкалигига, қалинлиги ва пишиклигига боғлиқ. Тузилиши (структураси) га қараб, кўндаланг тўқилган, танда ўрилишли, бир қаватли ва икки қаватли бўлади. Т. юмшоклиги, эластиклиги, гижимланмаслиги, енгиллиги, осон ювилиши билан бошқа тўқима матолардан устун туради. Т. ўрилиш бошқа оддий газламалар ўрилишидан фарқ қилади. Бир ёки бир неча узлуксиз ип халқаларини бир-бирига бирлаштириб ҳосил қилинади. Т. ҳалқаларининг қандай ҳосил бўлишига қараб, кўндаланг тўқилган (кулир) ва бўйлама (тандадан тўқилган) Т. фаркланади.

Кўндаланг тўқилган (кулир) Т. матодаги ҳамма ҳалқалар қатори битта ипнинг биринкетин эгилиббукилишидан ҳосил бўлади. Бўйлама (тандадан тўқилган) Т.да эса ҳар бир халқа алоҳида ипдан ҳосил бўлади. Т. ўрилиш бир қаватли ва икки қаватли бўлиши мумкин. Бир қаватли Т.нинг ўнг томони бир томонда, тескари томони бошқа томонда жойлашади. Икки қаватли Т.да эса иккала ўнг томони ёки иккала тескари томони бир ёқда жойлашган бўлади. Икки каватли Т. калинрок,, пишиқроқ ва оғирроқ. Т. ўрилиш асосий, хрсилавий ва гулли ўрилишга бўлинади. Асосий ўрилишлар гуруҳига бир хил ҳалқа берадиган оддий ўрилишлар киради. Бундай ўрилишларга кулир тўқимаси, трико занжир, атлас мисол бўла олади. Ҳосилавий ўрилиш асосий ўрилишни ўзгартириш йўли билан ҳосил қилинади. Бундай ўрилишларга ҳосилавий кулир тўқимаси, мовут ва б. мисол бўлади. Гулли ўрилишлар гуруҳига асосий ўрилишлар базасида гул шакли ҳосил б>;ладиган ўрилишлар киради; буларни тайёрлаш учун машинага қўшимча механизм киритилади ҳамда ҳосил қилиш жараёнини ўзгартириш йўли билан мато сиртида гул ҳосил қилинади. Бундай ўрилишларга прессли, арқокли, жаккард, футер ва б. гулли ўрилган Т. мисол бўлади.

Т. трикотаж машинасида тўқилади. У думалоқ ва текис Т. машиналарига бўлинади. Т. машинасининг асосий детали халка ҳосил қилиш механизмининг игнаси ҳисобланади. Игнанинг тилли, илгакли, ўйикли ва б. турлари бор. Игналар пўлат сим ёки лентадан 25—100 мм узунликда, 0,3—1,0 мм йўғонликда ишлаб чиқарилади. Игнанинг йўғонингичкалиги Т. ҳалқаларининг ўлчамига қараб танланади: ҳалқалар қанча майда бўлса, шунчалик ингичка игна олинади. Т. машиналари, асосан, Т. саноати учун ишлаб чикарилади, лекин маиший қўл машиналари ва аппаратлари ҳам бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.