Tritikale

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 654–655-b. — ziyouz.com

Tritikale (Triticum buğdoy, Secale — javdar) — buğdoyjavdar duragayi — ikki xil ösimlik xususiyatlarini özida mujassamlaştirgan ösimlik; galla ekini. T.ning kuzgi va bahorgi şakllari mavjud.

Buğdoy va javdarning dastlabki duragayini 1875 y.da Şotlandiya olimi Vilson yaratgan. 1881 y. Germaniyada Rimpau uning doimiy duragayini ajratib olgan. Keyingi yillarda oktaploid (56 xromosomali), geksaploid va oktaploid (42, 56 xromosomali) duragaylari yaratilgan.

T. morfologik belgilari bilan buğdoy va javdardan farq qiladi. Ildizi yaxşi rivojlangan, tuproqqa 1,5—2,0 m gaça kirib boradi, murtak ildizlari 6 ta, poyasi nisbatan baland (90—150 sm), boşoği uzun (10—15 sm), doni yirik. Boşoğining taşqi gul qobiğida qiltanoq ösadi. T. 5° va undan yuqori haroratda una boşlaydi, 20° muqobil hisoblanadi. Kuzda ekiladi. Ekilgandan keyin 5—7 kunda unib çiqadi. Tuplaniş davri kuzda boşlanib, bahorda davom etadi, qişda 18—20° sovuqqa çidaşi mumkin. Özbekistonda ekiladigan navlarining amal davri 165—200 kun, özidan va çetdan çantlanadi. T. yoruğsevar, uzun kun, namsevar ösimlik. Uniş paytida, nay öraş, donlaniş va tölişiş davrlarida suvni köp talab etadi. T. tuproq unumdorligiga talabçan emas, yer tanlamaydi, lekin şörlangan, botqoqlangan tuproqlarni yoqtirmaydi. Qora tuprokli yerlarda yuqori hosil beradi. T. doni töyimliligi böyiça buğdoy va javdarga nisbatan yuqori. Donida 11 — 12%, piçanida 10—11% oqsil bor. T.dan don, kökat, piçan, piçan uni, silos, senaj tayyorlanadi. Non pişiriş uçun sifati buğdoydan past hisoblanadi.

Özbekistonda T.ning Prag, Serebristiy, Uzor navlari rnlaştirilgan. Hosildorligi: kökat qosili 400— 500 s/ga, don hosili 50—80 s/ga (kökati boşoqlaniş davrida öriladi). Zamburuğli va virusli kasalliklarga bardoşli.

Av.: Mirzayev O. F., Xudoyberdiyev T. S ., Yemxaşak yetiştiriş, Andijon, 2003.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТРИТИКАЛЕ (Triticum буғдой, Secale — жавдар) — буғдойжавдар дурагайи — икки хил ўсимлик хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган ўсимлик; галла экини. Т.нинг кузги ва баҳорги шакллари мавжуд.

Буғдой ва жавдарнинг дастлабки дурагайини 1875 й.да Шотландия олими Вильсон яратган. 1881 й. Германияда Римпау унинг доимий дурагайини ажратиб олган. Кейинги йилларда октаплоид (56 хромосомали), гексаплоид ва октаплоид (42, 56 хромосомали) дурагайлари яратилган.

Т. морфологик белгилари билан буғдой ва жавдардан фарқ қилади. Илдизи яхши ривожланган, тупроққа 1,5—2,0 м гача кириб боради, муртак илдизлари 6 та, пояси нисбатан баланд (90—150 см), бошоғи узун (10—15 см), дони йирик. Бошоғининг ташқи гул қобиғида қилтаноқ ўсади. Т. 5° ва ундан юқори ҳароратда уна бошлайди, 20° муқобил ҳисобланади. Кузда экилади. Экилгандан кейин 5—7 кунда униб чиқади. Тупланиш даври кузда бошланиб, баҳорда давом этади, қишда 18—20° совуққа чидаши мумкин. Ўзбекистонда экиладиган навларининг амал даври 165—200 кун, ўзидан ва четдан чантланади. Т. ёруғсевар, узун кун, намсевар ўсимлик. Униш пайтида, най ўраш, донланиш ва тўлишиш даврларида сувни кўп талаб этади. Т. тупроқ унумдорлигига талабчан эмас, ер танламайди, лекин шўрланган, ботқоқланган тупроқларни ёқтирмайди. Қора тупрокли ерларда юқори ҳосил беради. Т. дони тўйимлилиги бўйича буғдой ва жавдарга нисбатан юқори. Донида 11 — 12%, пичанида 10—11% оқсил бор. Т.дан дон, кўкат, пичан, пичан уни, силос, сенаж тайёрланади. Нон пишириш учун сифати буғдойдан паст ҳисобланади.

Ўзбекистонда Т.нинг Праг, Серебристий, Узор навлари рнлаштирилган. Ҳосилдорлиги: кўкат қосили 400— 500 ц/га, дон ҳосили 50—80 ц/га (кўкати бошоқланиш даврида ўрилади). Замбуруғли ва вирусли касалликларга бардошли.

Ав.: Мирзаев О. Ф., Худойбердиев Т. С ., Емхашак етиштириш, Андижон, 2003.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.