Truba
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 666–667-b. — ziyouz.com
Truba — diametri uzunligiga nisbatan ança kiçik bölgan içi böş buyum; bino, inşoot va maşinalarning naysimon şaklli kismi. Asosan, suyuklik, buğ, gaz, ayrim hollarda soçiluvçan qattiq jismlarni bir joydan ikkinçi joyga eltiş uçun işlatiladi. T. maşinasozlik, asbobsozlik, quriliş, kon sanoati, gidrotexnika inşootlarida keng kullanadi. T. kora va rangli metall, beton va temirbeton, sopol, asbotsement, yoğoç, plastmassa, şişa, çinni (farfor) va b. materiallardan tayyorlanadi. Pölat va çöyan T.lar keng tarqalgan. Çöyan T. quyiş yöli bilan, pölat T. esa prokatlab yoki payvandlab tayyorlanadi. T.larning kesimi aylana, törtburçak, oval va b. şakllarda böladi. Aylana (doyra) kesimli T.lar köproq işlatiladi. T.lar çoksiz va çokli kilib işlab çiqarilişi mumkin. T. diametri: d — pölat T.lar (taşqi diametri) — kiçik (114 mm gaça), örta (114—480 mm) va katta (480—2500 mm va bundan katta); b— çöyan Tlar (içki diametri) — 65 — 1000 mm va bundan katta.
Vodoprovod T.si pölat, çöyan, temirbeton, asbotsement va plastmassadan turli diametrlarda işlab çikariladi. Kdysi materialdan tayyorlangan T.ni tanlaş vodoprovodning kanday şaroitda işlaşiga, içki bosimga, taşki yuklar va b. omillarga boğliq. Pölat va çöyan T.dan şoxobçalar ajralib çiqişi yoki yönalişini özgartiriş uçun troyniklar (uç tarmoqlar), krestlar (xoçlar), otvod va şakldor qismlardan foydalaniladi. Metall T. zanglamasligi uçun sirtiga kora moy (gudron) surkaladi.
Buğ, gaz va xavo ötkazuvçi T., asosan, pölatdan tayyorlanadi. Kanalizatsiya T.si çöyan, sopol, asbotsement, beton, temirbeton, ğişt va yoğoçdan işlanadi. Tutun T.si (murilar) ğişt, temirbeton va metalldan işlanadi. Plastmassa T.lar, asosan, suv bilan ta'minlaş va kanalizatsiya tizimlarida qöllanadi. Asbotsement va temirbeton T.lar suğoriş va quritiş tizimlarida ham işlatiladi. Şişa va çinni T. (nay)lar kimyo, oziq-ovqat, farmatsevtika sanoatlarida qöllanadi. Kumir, metallurgiya va energetika sanoatlari tarmoqlarida toşdan quyib tayyorlanadigan T.lar işlatiladi. Burğilaş işlarida pölat T.lar qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРУБА — диаметри узунлигига нисбатан анча кичик бўлган ичи бўш буюм; бино, иншоот ва машиналарнинг найсимон шаклли кисми. Асосан, суюклик, буғ, газ, айрим ҳолларда сочилувчан қаттиқ жисмларни бир жойдан иккинчи жойга элтиш учун ишлатилади. Т. машинасозлик, асбобсозлик, қурилиш, кон саноати, гидротехника иншоотларида кенг кулланади. Т. кора ва рангли металл, бетон ва темирбетон, сопол, асбоцемент, ёғоч, пластмасса, шиша, чинни (фарфор) ва б. материаллардан тайёрланади. Пўлат ва чўян Т.лар кенг тарқалган. Чўян Т. қуйиш йўли билан, пўлат Т. эса прокатлаб ёки пайвандлаб тайёрланади. Т.ларнинг кесими айлана, тўртбурчак, овал ва б. шаклларда бўлади. Айлана (дойра) кесимли Т.лар кўпроқ ишлатилади. Т.лар чоксиз ва чокли килиб ишлаб чиқарилиши мумкин. Т. диаметри: d — пўлат Т.лар (ташқи диаметри) — кичик (114 мм гача), ўрта (114—480 мм) ва катта (480—2500 мм ва бундан катта); б— чўян Тлар (ички диаметри) — 65 — 1000 мм ва бундан катта.
Водопровод Т.си пўлат, чўян, темирбетон, асбоцемент ва пластмассадан турли диаметрларда ишлаб чикарилади. Кдйси материалдан тайёрланган Т.ни танлаш водопроводнинг кандай шароитда ишлашига, ички босимга, ташки юклар ва б. омилларга боғлиқ. Пўлат ва чўян Т.дан шохобчалар ажралиб чиқиши ёки йўналишини ўзгартириш учун тройниклар (уч тармоқлар), крестлар (хочлар), отвод ва шаклдор қисмлардан фойдаланилади. Металл Т. зангламаслиги учун сиртига кора мой (гудрон) суркалади.
Буғ, газ ва хаво ўтказувчи Т., асосан, пўлатдан тайёрланади. Канализация Т.си чўян, сопол, асбоцемент, бетон, темирбетон, ғишт ва ёғочдан ишланади. Тутун Т.си (мурилар) ғишт, темирбетон ва металлдан ишланади. Пластмасса Т.лар, асосан, сув билан таъминлаш ва канализация тизимларида қўлланади. Асбоцемент ва темирбетон Т.лар суғориш ва қуритиш тизимларида ҳам ишлатилади. Шиша ва чинни Т. (най)лар кимё, озиқ-овқат, фармацевтика саноатларида қўлланади. Кумир, металлургия ва энергетика саноатлари тармоқларида тошдан қуйиб тайёрланадиган Т.лар ишлатилади. Бурғилаш ишларида пўлат Т.лар қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.