Tuğiliş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 807–808-b. — ziyouz.com

Tuğiliş (demografiyada) — yangi tuğilganlar hisobiga aholining yangilanib boriş jarayoni; muayyan aholi guruhi örtasida bola tuğilib turiş sur'ati: bir yil davomida har ming kişi hisobiga töğri keladigan tirik tuğilgan bolalar soni. T. ölim jarayoni bilan birga aholi tabiiy ösişining asosini taşkil etadi. T.ni ifodalovçi bir neçta körsatkiçlar mavjud: T.ning umumiy koeffitsiyenti — 1000 kişiga nisbatan tuğilgan bolalar sonini ifodalaydi va promilleda belgilanadi; T.ning maxsus koeffitsiyenti — har 1000 ta 15—49 yoşli ayollarga nisbatan tuğilgan bolalar soni; T. ning yo ş guruhlari böyiça koeffitsiyenti — har 1000 ta ma'lum yoş guruhidagi (15—19, 20—24, 25—29, 3034, 3539, 4044, 4549) ayollarga nisbatan tuğilgan bolalar soni; T.ning yiğindi koeffitsiyenti — tuğiliş darajasini eng aniq ifodalovçi körsatkiç, unda ma'lum avlodga tegişli har bir ayelning hayoti davomida tuqqan bolalari soni ifodalanadi. Köpçilik davlatlarda T. darajasini örganiş va ularni taqqoslaşda T.ning umumiy koeffitsiyentidan köproq foydalaniladi. Demofaf olimlar B. S. Urlanis va V. A. Borisovlar tomonidan T. darajasini şu koeffitsiyent yordamida baxrlaş mezoni aniklangan. Mezon böyiça örganilayotgan hudud yoki aholi guruğida T.ning umumiy koeffitsiyenti 16%o dan kam bölsa, T. darajasi past, 16— 24%o ~ örta, 25—39%o — yuqori va 40%o dan baland bölsa T. darajasi juda yuqori hisoblanadi.

T. — biologik jarayon, u insonlarning reproduktiv mayli, ya'ni farzand körişga bölgan munosabati bilan boğliqdir. Reproduktiv mayl esa inson yaşayotgan ijtimoiyiqtisodiy muhit ta'sirida özgarib boradi. Insoniyat öz tarixiy taraqqiyoti davomida bir neçta ijtimoiyiqtisodiy bosqiçlarni bosib ötdi va T. darajasi jamiyat taraqqiyotining hamma bosqiçlarida ham bir xil bölmagan. Yer yuzida T.ning kamayiş jarayoni 18-a.ning 2yarmida Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida boşlanib, AQŞ, Kanada, Avstraliya va Yaponiyaga tarqaldi. Ayniqsa, iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan davlatlarda T. tez kamaya boşladi. Jahonda eng yuqori T. Afrika mamlakatlariga töğri keladi. 1970—90 y.larda T.ning eng tez kamayişi Osiyoga mansub. Osiyoning eng yirik mamlakatlari bölgan Xitoy va Hindistonda oilada bolalar sonini çeklaş davlat dasturiga kiritilgan, ya'ni T. davlat tomonidan nazorat qilinadi. Osiyo aholisining 70% ini taşkil etgan bu davlatlarda T.ning kamayişi butun Osiyo böyiça T. körsatkiçlariga ta'sir qiladi. 1970— 90 y.larda T. Osiyoda 40%, Yevropada 16%, Avstraliya va Okeaniyada 19%, Afrikada 5%ga kamaygan. Rivojlanayotgan mamlakatlarda T. ning kamayişi rivojlangan mamlakatlardagiga nisbatan sekinroq boradi. T.ning umumiy koeffitsiyenti dunyo böyiça (2001, promilleda) — 22, Afrikada — 38, Amerikada — 20, Osiyoda — 22, Avstraliya va Okeaniyada — 31 va Yevropada — 10 ga teng. Dunyo böyiça eng yuqori T. Malida (50%o) va eng past T. Latviyada (8%o) kuzatilmoqda.

Özbekistonda tuğilişning umumiy koeffitsiyenti (har 1000 aholiga nisbatan tuğilgan bolalar soni, örtaça) dinamikasi Özbekistonda T.ning nisbatan yukrriligi aholining köpçiligi kişloqturmuş tarzida yaşab kelayotganligi bilan boğliq. Şuningdek, qulay demografik vaziyat xdm T.ga ijobiy ta'sir körsatadi. Nikoxdan ötiş, oila quriş hollarining yuqoriligi xam oilalar sonining köpayişiga, ular esa, öz navbatida, T.ning ösişiga sabab böladi. Özbekistonda yangi iqtisodiy islohotlarning joriy etilişi, bozor munosabatlarining şakllanişi va b. ölkaning demografik vaziyatiga ham ma'lum darajada ta'sir etdi.

Ad.: Mulladjanov I. R., Demografiçeskoye razvitiye Uzbekistana, T., 1983; Buriyeva M. R., Rojdayemost v Uzbekistane, T., 1991; Böriyeva M. R., Demografiya asoslari, T., 2001; Demografiçeskiy yejegodnik Uzbekistana, T., 2003.

Mamlakat Böriyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУҒИЛИШ (демографияда) — янги туғилганлар ҳисобига аҳолининг янгиланиб бориш жараёни; муайян аҳоли гуруҳи ўртасида бола туғилиб туриш суръати: бир йил давомида ҳар минг киши ҳисобига тўғри келадиган тирик туғилган болалар сони. Т. ўлим жараёни билан бирга аҳоли табиий ўсишининг асосини ташкил этади. Т.ни ифодаловчи бир нечта кўрсаткичлар мавжуд: Т.нинг умумий коэффициенти — 1000 кишига нисбатан туғилган болалар сонини ифодалайди ва промилледа белгиланади; Т.нинг махсус коэффициенти — ҳар 1000 та 15—49 ёшли аёлларга нисбатан туғилган болалар сони; Т. нинг ё ш гуруҳлари бўйича коэффициенти — ҳар 1000 та маълум ёш гуруҳидаги (15—19, 20—24, 25—29, 3034, 3539, 4044, 4549) аёлларга нисбатан туғилган болалар сони; Т.нинг йиғинди коэффициенти — туғилиш даражасини энг аниқ ифодаловчи кўрсаткич, унда маълум авлодга тегишли ҳар бир аелнинг ҳаёти давомида туққан болалари сони ифодаланади. Кўпчилик давлатларда Т. даражасини ўрганиш ва уларни таққослашда Т.нинг умумий коэффициентидан кўпроқ фойдаланилади. Демофаф олимлар Б. Ц. Урланис ва В. А. Борисовлар томонидан Т. даражасини шу коэффициент ёрдамида бахрлаш мезони аникланган. Мезон бўйича ўрганилаётган ҳудуд ёки аҳоли гуруғида Т.нинг умумий коэффициенти 16%о дан кам бўлса, Т. даражаси паст, 16— 24%о ~ ўрта, 25—39%о — юқори ва 40%о дан баланд бўлса Т. даражаси жуда юқори ҳисобланади.

Т. — биологик жараён, у инсонларнинг репродуктив майли, яъни фарзанд кўришга бўлган муносабати билан боғлиқдир. Репродуктив майл эса инсон яшаётган ижтимоийиқтисодий муҳит таъсирида ўзгариб боради. Инсоният ўз тарихий тараққиёти давомида бир нечта ижтимоийиқтисодий босқичларни босиб ўтди ва Т. даражаси жамият тараққиётининг ҳамма босқичларида ҳам бир хил бўлмаган. Ер юзида Т.нинг камайиш жараёни 18-а.нинг 2ярмида Ғарбий Европа мамлакатларида бошланиб, АҚШ, Канада, Австралия ва Японияга тарқалди. Айниқса, иқтисодий жиҳатдан тараққий этган давлатларда Т. тез камая бошлади. Жаҳонда энг юқори Т. Африка мамлакатларига тўғри келади. 1970—90 й.ларда Т.нинг энг тез камайиши Осиёга мансуб. Осиёнинг энг йирик мамлакатлари бўлган Хитой ва Ҳиндистонда оилада болалар сонини чеклаш давлат дастурига киритилган, яъни Т. давлат томонидан назорат қилинади. Осиё аҳолисининг 70% ини ташкил этган бу давлатларда Т.нинг камайиши бутун Осиё бўйича Т. кўрсаткичларига таъсир қилади. 1970— 90 й.ларда Т. Осиёда 40%, Европада 16%, Австралия ва Океанияда 19%, Африкада 5%га камайган. Ривожланаётган мамлакатларда Т. нинг камайиши ривожланган мамлакатлардагига нисбатан секинроқ боради. Т.нинг умумий коэффициенти дунё бўйича (2001, промилледа) — 22, Африкада — 38, Америкада — 20, Осиёда — 22, Австралия ва Океанияда — 31 ва Европада — 10 га тенг. Дунё бўйича энг юқори Т. Малида (50%о) ва энг паст Т. Латвияда (8%о) кузатилмоқда.

Ўзбекистонда туғилишнинг умумий коэффициенти (ҳар 1000 аҳолига нисбатан туғилган болалар сони, ўртача) динамикаси Ўзбекистонда Т.нинг нисбатан юкррилиги аҳолининг кўпчилиги кишлоқтурмуш тарзида яшаб келаётганлиги билан боғлиқ. Шунингдек, қулай демографик вазият хдм Т.га ижобий таъсир кўрсатади. Никохдан ўтиш, оила қуриш ҳолларининг юқорилиги хам оилалар сонининг кўпайишига, улар эса, ўз навбатида, Т.нинг ўсишига сабаб бўлади. Ўзбекистонда янги иқтисодий ислоҳотларнинг жорий этилиши, бозор муносабатларининг шаклланиши ва б. ўлканинг демографик вазиятига ҳам маълум даражада таъсир этди.

Ад.: Мулладжанов И. Р., Демографическое развитие Узбекистана, Т., 1983; Буриева М. Р., Рождаемость в Узбекистане, Т., 1991; Бўриева М. Р., Демография асослари, Т., 2001; Демографический ежегодник Узбекистана, Т., 2003.

Мамлакат Бўриева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.