Tuğma minerallar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 810-b. — ziyouz.com
Tuğma minerallar - tabiatda sof holda uçraydigan kimyoviy elementlar. 30 dan ortiq kimyoviy element (xususan, metallar) Yer pustila T.m. holida uçraydi. Ba'zi gazlar va suyuq holatdagi elementlar (mas., simob) ham şu minerallar katoriga kiradi. Ular Yer pusti umumiy massasining taxm. 0,1%ini taşkil qiladi, şundan 0,04% azot va 0,01— 0,02% kislorod; qolgan qismi 0,05%. Ba'zi elementlar tabiatda köpinça tuğma holda uçraydi. Bunday elementlardan geliy, neon, ksenon, radon, uglerod, azot, kislorod, oltingugurt, xlor, qalay, temir, kobalt, margimuş, selen, radiy, palladiy, osmiy, iridiy, platina, oltin, simob, kumuş, vismut asl elementlar deyiladi. T.m. kimyoviy xossalariga qarab 3 guruhga ajratiladi: metallar — oltin, kumuş, mis, platina, temir, nikel va b.; yarim metallar — margimuş, surma, vismut; metalloidlar — uglerod, oltingugurt. T.m.ning hosil bölişi Yer pöstidagi endogen va ekzogen jarayonlarda sodir böladigan turli fizik va kimyoviy şaroitlarga boğliq. Özbekistonda oltin, kumuş, uglerod (grafit), simob, qalay, qörğoşin, temir, vismut kabi T.m. mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУҒМА МИНЕРАЛЛАР - табиатда соф ҳолда учрайдиган кимёвий элементлар. 30 дан ортиқ кимёвий элемент (хусусан, металлар) Ер пустила Т.м. ҳолида учрайди. Баъзи газлар ва суюқ ҳолатдаги элементлар (мас., симоб) ҳам шу минераллар каторига киради. Улар Ер пусти умумий массасининг тахм. 0,1%ини ташкил қилади, шундан 0,04% азот ва 0,01— 0,02% кислород; қолган қисми 0,05%. Баъзи элементлар табиатда кўпинча туғма ҳолда учрайди. Бундай элементлардан гелий, неон, ксенон, радон, углерод, азот, кислород, олтингугурт, хлор, қалай, темир, кобальт, маргимуш, селен, радий, палладий, осмий, иридий, платина, олтин, симоб, кумуш, висмут асл элементлар дейилади. Т.м. кимёвий хоссаларига қараб 3 гуруҳга ажратилади: металлар — олтин, кумуш, мис, платина, темир, никель ва б.; ярим металлар — маргимуш, сурма, висмут; металлоидлар — углерод, олтингугурт. Т.м.нинг ҳосил бўлиши Ер пўстидаги эндоген ва экзоген жараёнларда содир бўладиган турли физик ва кимёвий шароитларга боғлиқ. Ўзбекистонда олтин, кумуш, углерод (графит), симоб, қалай, қўрғошин, темир, висмут каби Т.м. мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.