Tuğma tabiiy elementlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 810–811-b. — ziyouz.com
Tuğma tabiiy elementlar - tabiatda barqaror minerallar şaklida uçraydigan kimyoviy elementlar. T.t.e. nometallar (uglerodning polimorf modifikatsiyalari — olmos va grafit, tuğma S, Se, Te), yarim metallar (tuğma As, Sb) va metallar (tuğma Ai, Ag, Si, Pt, Pd, Ir, Fe, Ta, Pb, Zn, Hg, Bi)ra bölinadi. Odatda, mineralogik va genetik jihatdan T.t.e. bilan uzviy boğliq bölgan qattiq eritmalar, ba'zan intermetall birikmalar ham T.t.e. hisoblanadi. Mas., platina guruhidagi minerallar tarkibida sof platina bilan birga ferroplatina, poliksen va b. böladi. Tabiiy şaroitda bir qança gazlar: azot, kislorod, vodorod, argon, geliy, kripton, ksenon, radon ham tabiiy holda uçraydi. Köpçilik T.t.e. kam uçraydi va ba'zi bir holatlardagina yirik töplamlar (konlar) hosil qiladi. Metallardan tuğma oltin va platina guruhidagi elementlar, ayrim turdagi konlar rudasi tarkibidagi tuğma mis, şuningdek kumuş sanoatda muğim ahamiyatga ega. Nometallardan olmos, grafit, oltingugurtning ahamiyati katta. Oy jinslari va meteoritlarda Yer pöstida kam uçraydigan tugma temir va temirnikel mavjud. T.t.e. sinfiga mansub ayrim minerallar polimorf modifikatsiyali böladi. T.t.e.ning kelib çiqişi magmatik, gidrotermal, metamorfik va gipergen jarayonlar bilan aniqlanadi va ular, asosan, soçma konlaraa uçraydi. Ayrim T.t.e. yirik töplamlar va konlar ğosil qiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУҒМА ТАБИИЙ ЭЛЕМЕНТЛАР - табиатда барқарор минераллар шаклида учрайдиган кимёвий элементлар. Т.т.э. нометаллар (углероднинг полиморф модификациялари — олмос ва графит, туғма S, Se, Те), ярим металлар (туғма As, Sb) ва металлар (туғма Аи, Ag, Си, Pt, Pd, Ir, Fe, Та, Pb, Zn, Hg, Bi)ra бўлинади. Одатда, минералогик ва генетик жиҳатдан Т.т.э. билан узвий боғлиқ бўлган қаттиқ эритмалар, баъзан интерметалл бирикмалар ҳам Т.т.э. ҳисобланади. Мас., платина гуруҳидаги минераллар таркибида соф платина билан бирга ферроплатина, поликсен ва б. бўлади. Табиий шароитда бир қанча газлар: азот, кислород, водород, аргон, гелий, криптон, ксенон, радон ҳам табиий ҳолда учрайди. Кўпчилик Т.т.э. кам учрайди ва баъзи бир ҳолатлардагина йирик тўпламлар (конлар) ҳосил қилади. Металлардан туғма олтин ва платина гуруҳидаги элементлар, айрим турдаги конлар рудаси таркибидаги туғма мис, шунингдек кумуш саноатда муғим аҳамиятга эга. Нометаллардан олмос, графит, олтингугуртнинг аҳамияти катта. Ой жинслари ва метеоритларда Ер пўстида кам учрайдиган тугма темир ва темирникель мавжуд. Т.т.э. синфига мансуб айрим минераллар полиморф модификацияли бўлади. Т.т.э.нинг келиб чиқиши магматик, гидротермал, метаморфик ва гиперген жараёнлар билан аниқланади ва улар, асосан, сочма конлараа учрайди. Айрим Т.т.э. йирик тўпламлар ва конлар ғосил қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.