Tuğruq

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 811–812-b. — ziyouz.com

Tuğruq — homiladorlikni yakunlaydigan murakkab fiziologik jarayon. T.dan homila va yöldoş tuğruq yöllaridan ötib, ajralib çiqadi. T. normal keçganida homila 10 akuşer (9 kalendar) oyida tuğiladi; bu davrda homila yetuk, baçadondan taşqarida yaşaş qobiliyatiga ega böladi.

Homilador ayollarning köpçiligida T.da 2 hafta oldin tuğruq nişonasi körinadi; bunda baçadon tubi keskin oldinga egiladi, qorin pastga tuşadi va ayol yengil nafas ola boşlaydi; organizmdan ajralgan suyuklik hisobiga vazni bir qadar yengillaşadi; baçadon muskullari vaktvaqti bilan qisqarib taranglaşadi.

Ayolning közi yorişiga 1—2 kun qolganida qindan quyuq çöziluvçan şilliq ajraladi, ba'zan şilliq bir oz qon aralaş böladi (homiladorlik davomida baçadon böyni kanalini töldirib turgan şilliq tiqin ajralib çiqadi), qorin pastida, dum/azada, bel sohasida tarqoq oğriq kuzatiladi. T. nişonasidan ayol çöçimasligi, aksinça T.ning yaqinlaşib qolganligini his qilişi lozim. Ana şunday belgilar köringanida ayol uyda bölib turgani ma'qul, çunki tez orada tölğoq kuçayib, uni zudlik bilan tuğruqxonaga eltiş zarur böladi.

Ba'zi ayollarda T. nişonasi boşlanganida qoğonoq suvi ketib qoladi; bunday belgilar paydo bölganda ayolni darhol tuğruqxonaga yotqiziş kerak, aks holda qoğonoq suvi bilan birga homilaning kindik halqasi yoki köli qinga tuşişi mumkin. Bundan taşqari, qoğonoq suvi T.dan oldin ketib qolsa, qin orqali baçadonga infeksiya kirişi osonlaşadi. Homilador ayol tuğişiga yaqin dard tuta boşlaydi (q. Dard tupgişi).

Homila ötadigan tuğruq yöli (tuğruq kanali) — kiçik çanoq suyaklari va yumşoq töqimadan (baçadon böyni, baçadon tubi muskullaridan) taşkil topgan bölib, şakli egilgan nayga öxşaş.

Tuğruq kanalining kiriş qismi qattiq suyak halqadan iborat, eni 13 sm, böyi 11 sm. Bu ölçamlar homila boşining normal ötişiga moye böladi; ölçamlarning bundan kiçik bölişi (tor çanoq) tuğruqni muşkullaştiradi. Bunday vaktda operatsiya qilib tuğdiriladi.

T. birinçi marta tuğayotgan ayollarda 15—24 soat, takror tuğayotgan ayollarda 10—12 soat davom etişi mumkin. T.ning qança davom etişi ayolning yoşiga (yoşi kattaroq ayollar birinçi marta tuğayotganida tuğruq uzoq davom etadi), homilaning kattakiçikligiga, çanoq ölçamiga, baçadon muskullarining qisqarişiga boğliq.

T. uç davrni öz içiga oladi. Birinçi davr uzoqroq (birinçi marta tuğayotgan ayollarda 13—18 soat, takror tuğayotganlarda 6—9 soat) davom etadi. Bu davrda baçadon böyni astasekin tekislanib, T. kanali kengayadi. Baçadon böynining taşqi teşigi töla oçilgaç qoğonoq (homila pufagi) yoriladi. Ba'zi hollarda homila pufagi yorilmay qolsa, bola «pardali» tugiladi, bu homila uçun juda xavfli, çunki u dimiqib nobud bölişi mumkin. Baçadon böynining töla oçilişi va qoğonoq suvining ketişi baçadon muskullarining qisqarişiga va homilaning tuğilişiga imkon beradi (ikkinçi davr). Bu davrda baçadon muskullarining ritmik qisqarişi yanada kuçliroq va uzoqroq davom etib, unga krrin devori muskullari hamda diafragmaning kiskarişi qöşiladi, ya'ni kuçaniq röy beradi. Ayol har kuçanganida homila tuğruq kanali böylab surila boşlaydi, bunda homila ma'lum harakatlar qilib suriladi, bu esa uning osongina tuğilişini ta'minlaydi. Homila boşi çanoqning katta ölçamiga moslaşib siljiydi, bu davrda homila boşi bukiladi va engagi kökragiga tegadi, yuzi öng yoki çapga qaraydi.

Homila T. kanali böylab siljiganda ensa qismi bilan oldinga, yuzi bilan dum/aza tomonga ögirilib oladi. Homilaning boşi çanoq tubi, töğri içak va taşqi çiqaruv yölini bosadi, bunda ayolning hojati qistagandek tuyuladi. Keyinçalik ayol har kuçanganida homila boşi jinsiy oraliqda körinadi, kuçaniq töxtaşi bilan körinmay qoladi; tez orada şunday payt keladiki, kuçaniq tutmay turganida xam qomila boşi körinib turaveradi. Bu vaktda tuğruqni boşqaruvçi akuşerka çaqaloqni tuğdirişga kirişadi. Homilaning tuğiliş davrida ayol akuşerkaning aytgani böyiça kuçaniqni tezlatişi yoki sekinlatişi mumkin, bunda bola çiqayotganida tuğruq yölidagi yumşoq töqimalar yirtilmay qoladi. Homilaning boşi çiqişi bilan tanasi körinadi. Şu bilan T.ning ikkinçi, ya'ni homilaning tuğiliş davri tugaydi. Bu davr birinçi bor tuğayotgan ayollarda 1,5—2 soat, takror tuğayotgan ayollarda yarim soatdan bir soatgaça davom etadi.

Çaqaloq bilan yöldoşni birlaştiruvçi kindik kesib boğlanadi. Çaqaloq tuğilişi bilanoq yiğlaydi, nafas ola boşlaydi. Endi uçi nçi davr, ya'ni yöldoş tuşiş davri boşlanadi, bu örtaça 30 min.dan 1 soatgaça davom etadi. Bunda yöldoş baçadon devoridan köçadi va tuşadi; bir oz (250 ml ça) qon ketadi. Yöldoş tuşiş davrini vraç sinçiklab kuzatib turadi, çunki yöldoş butunligiça tuşmay, biror bölagi qolib ketsa, qon ketişiga sabab bölişi mumkin. Yöldoş tuşişi bilan T. tugab, çilla davri boşlanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУҒРУҚ — ҳомиладорликни якунлайдиган мураккаб физиологик жараён. Т.дан ҳомила ва йўлдош туғруқ йўлларидан ўтиб, ажралиб чиқади. Т. нормал кечганида ҳомила 10 акушер (9 календарь) ойида туғилади; бу даврда ҳомила етук, бачадондан ташқарида яшаш қобилиятига эга бўлади.

Ҳомиладор аёлларнинг кўпчилигида Т.да 2 ҳафта олдин туғруқ нишонаси кўринади; бунда бачадон туби кескин олдинга эгилади, қорин пастга тушади ва аёл енгил нафас ола бошлайди; организмдан ажралган суюклик ҳисобига вазни бир қадар енгиллашади; бачадон мускуллари вактвақти билан қисқариб таранглашади.

Аёлнинг кўзи ёришига 1—2 кун қолганида қиндан қуюқ чўзилувчан шиллиқ ажралади, баъзан шиллиқ бир оз қон аралаш бўлади (ҳомиладорлик давомида бачадон бўйни каналини тўлдириб турган шиллиқ тиқин ажралиб чиқади), қорин пастида, дум/азада, бел соҳасида тарқоқ оғриқ кузатилади. Т. нишонасидан аёл чўчимаслиги, аксинча Т.нинг яқинлашиб қолганлигини ҳис қилиши лозим. Ана шундай белгилар кўринганида аёл уйда бўлиб тургани маъқул, чунки тез орада тўлғоқ кучайиб, уни зудлик билан туғруқхонага элтиш зарур бўлади.

Баъзи аёлларда Т. нишонаси бошланганида қоғоноқ суви кетиб қолади; бундай белгилар пайдо бўлганда аёлни дарҳол туғруқхонага ётқизиш керак, акс ҳолда қоғоноқ суви билан бирга ҳомиланинг киндик ҳалқаси ёки кўли қинга тушиши мумкин. Бундан ташқари, қоғоноқ суви Т.дан олдин кетиб қолса, қин орқали бачадонга инфекция кириши осонлашади. Ҳомиладор аёл туғишига яқин дард тута бошлайди (қ. Дард тупгиши).

Ҳомила ўтадиган туғруқ йўли (туғруқ канали) — кичик чаноқ суяклари ва юмшоқ тўқимадан (бачадон бўйни, бачадон туби мускулларидан) ташкил топган бўлиб, шакли эгилган найга ўхшаш.

Туғруқ каналининг кириш қисми қаттиқ суяк ҳалқадан иборат, эни 13 см, бўйи 11 см. Бу ўлчамлар ҳомила бошининг нормал ўтишига мое бўлади; ўлчамларнинг бундан кичик бўлиши (тор чаноқ) туғруқни мушкуллаштиради. Бундай вактда операция қилиб туғдирилади.

Т. биринчи марта туғаётган аёлларда 15—24 соат, такрор туғаётган аёлларда 10—12 соат давом этиши мумкин. Т.нинг қанча давом этиши аёлнинг ёшига (ёши каттароқ аёллар биринчи марта туғаётганида туғруқ узоқ давом этади), ҳомиланинг каттакичиклигига, чаноқ ўлчамига, бачадон мускулларининг қисқаришига боғлиқ.

Т. уч даврни ўз ичига олади. Биринчи давр узоқроқ (биринчи марта туғаётган аёлларда 13—18 соат, такрор туғаётганларда 6—9 соат) давом этади. Бу даврда бачадон бўйни астасекин текисланиб, Т. канали кенгаяди. Бачадон бўйнининг ташқи тешиги тўла очилгач қоғоноқ (ҳомила пуфаги) ёрилади. Баъзи ҳолларда ҳомила пуфаги ёрилмай қолса, бола «пардали» тугилади, бу ҳомила учун жуда хавфли, чунки у димиқиб нобуд бўлиши мумкин. Бачадон бўйнининг тўла очилиши ва қоғоноқ сувининг кетиши бачадон мускулларининг қисқаришига ва ҳомиланинг туғилишига имкон беради (иккинчи давр). Бу даврда бачадон мускулларининг ритмик қисқариши янада кучлироқ ва узоқроқ давом этиб, унга кррин девори мускуллари ҳамда диафрагманинг кискариши қўшилади, яъни кучаниқ рўй беради. Аёл ҳар кучанганида ҳомила туғруқ канали бўйлаб сурила бошлайди, бунда ҳомила маълум ҳаракатлар қилиб сурилади, бу эса унинг осонгина туғилишини таъминлайди. Ҳомила боши чаноқнинг катта ўлчамига мослашиб силжийди, бу даврда ҳомила боши букилади ва энгаги кўкрагига тегади, юзи ўнг ёки чапга қарайди.

Ҳомила Т. канали бўйлаб силжиганда энса қисми билан олдинга, юзи билан дум/аза томонга ўгирилиб олади. Ҳомиланинг боши чаноқ туби, тўғри ичак ва ташқи чиқарув йўлини босади, бунда аёлнинг ҳожати қистагандек туюлади. Кейинчалик аёл ҳар кучанганида ҳомила боши жинсий оралиқда кўринади, кучаниқ тўхташи билан кўринмай қолади; тез орада шундай пайт келадики, кучаниқ тутмай турганида хам қомила боши кўриниб тураверади. Бу вактда туғруқни бошқарувчи акушерка чақалоқни туғдиришга киришади. Ҳомиланинг туғилиш даврида аёл акушерканинг айтгани бўйича кучаниқни тезлатиши ёки секинлатиши мумкин, бунда бола чиқаётганида туғруқ йўлидаги юмшоқ тўқималар йиртилмай қолади. Ҳомиланинг боши чиқиши билан танаси кўринади. Шу билан Т.нинг иккинчи, яъни ҳомиланинг туғилиш даври тугайди. Бу давр биринчи бор туғаётган аёлларда 1,5—2 соат, такрор туғаётган аёлларда ярим соатдан бир соатгача давом этади.

Чақалоқ билан йўлдошни бирлаштирувчи киндик кесиб боғланади. Чақалоқ туғилиши биланоқ йиғлайди, нафас ола бошлайди. Энди учи нчи давр, яъни йўлдош тушиш даври бошланади, бу ўртача 30 мин.дан 1 соатгача давом этади. Бунда йўлдош бачадон деворидан кўчади ва тушади; бир оз (250 мл ча) қон кетади. Йўлдош тушиш даврини врач синчиклаб кузатиб туради, чунки йўлдош бутунлигича тушмай, бирор бўлаги қолиб кетса, қон кетишига сабаб бўлиши мумкин. Йўлдош тушиши билан Т. тугаб, чилла даври бошланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.