Tuhmat
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 813–814-b. — ziyouz.com
Tuhmat TUHMAT, böhton (jinoyat huquqida) — biror şaxsni obrösizlantiriş maqsadida ataylab yolğon va uydirma gaplar tarqatiş. T. qiliş şunday harakatlar uçun ma'muriy jazo qöllanilganidan keyin sodir etilgan bölsa, jinoiy javobgarlikka tortişga olib keladi. Bunda aybdor şaxs eng kam oylik iş haqining 50 baravarigaça miqdorda jarima yoki 2 y.gaça axloq tuzatiş işlari bilan jazolanadi (Özbekiston Respublikasining JK, 139modda, 1qism). Agar T. qiliş naşr qiliş yoki boşqaça usulda köpaytirilgan matnda yoxud ommaviy axborot vositalari orqali sodir etilgan bölsa, bu oğirlaştiruvçi holat sifatida şaxsni töğridan töğri jinoiy javobgarlikka tortiş uçun asos hisoblanadi. Aybdor şaxs eng kam oylik iş haqining 50 baravaridan 100 baravarigaça mikdorda jarima yoki 2 y.dan 3 y.gaça axloq tuzatiş işlari yoxud 6 oygaça qamoq bilan jazolanadi (Özbekiston Respublikasi JK, 139modda, 2kism). Agar T. oğir yoki öta oğir jinoyat sodir etişda ayblab; oğir oqibatlar kelib çiqişiga sabab bölgan holda; xavfli retsidivist tomonidan; ğarazgöylik yoki boşqa past niyatlarda qilinsa, aybdor 3 y.gaça ozodlikdan mahrum etiş bilan jazolanadi.
Şuningdek, şaxs özining şa'ni, qadrqimmati va işçanlik obrösini Özbekiston Respublikasining FK asosida ham himoya qilişi mumkin. Fuqaro özining şa'ni, qadrqimmati yoki işçanlik obrösiga putur yetkazuvçi ma'lumotlar yuzasidan, başarti bunday ma'lumotlarni tarqatgan şaxs ularning haqiqatga töğri kelişini isbotlay olmasa, sud yöli bilan raddiya talab qilişga haqli. Manfaatdor şaxslarning talabiga köra, fuqaroning şa'ni va qadrqimmatini uning vafotidan keyin ham himoya qilişga yöl qöyiladi. Başarti, fuqaroning şa'ni, qadrqimmati yoki işçanlik obrösiga putur yetkazuvçi ma'lumotlar ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan bölsa, ayni şu ommaviy axborot vositalarida raddiya berilişi lozim. Agarda bunday ma'lumotlar taşkilotdan olingan hujjatda uçrasa, bunday hujjat almaştirilişi yoki qaytarib olinişi kerak. Boşqa hollarda raddiya beriş tartibini sud belgilaydi. Fukaro ommaviy axborot vositalarida uning huqukdari yoki qonun bilan himoyalanadigan manfaatlarini kamsituvçi ma'lumotlar e'lon kilinganda u ayni öşa ommaviy axborot vositalari orqali çiqib, özini himoya qiliş huquqiga ega. Özining şa'ni, qadrqimmati yoki işçanlik obrösiga putur yetkazuvçi ma'lumotlar tarqatilgan fuqaro bunday ma'lumotlar rad etilişi bilan bir qatorda ularni tarqatiş oqibatida yetkazilgan zararlar va ma'naviy ziyonning örnini qoplaşni talab qilişga haqlidir.
Mirzayusuf Rusşamboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУҲМАТ, бўҳтон (жиноят ҳуқуқида) — бирор шахсни обрўсизлантириш мақсадида атайлаб ёлғон ва уйдирма гаплар тарқатиш. Т. қилиш шундай ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, жиноий жавобгарликка тортишга олиб келади. Бунда айбдор шахс энг кам ойлик иш ҳақининг 50 бараваригача миқдорда жарима ёки 2 й.гача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади (Ўзбекистон Республикасининг ЖК, 139модда, 1қисм). Агар Т. қилиш нашр қилиш ёки бошқача усулда кўпайтирилган матнда ёхуд оммавий ахборот воситалари орқали содир этилган бўлса, бу оғирлаштирувчи ҳолат сифатида шахсни тўғридан тўғри жиноий жавобгарликка тортиш учун асос ҳисобланади. Айбдор шахс энг кам ойлик иш ҳақининг 50 бараваридан 100 бараваригача микдорда жарима ёки 2 й.дан 3 й.гача ахлоқ тузатиш ишлари ёхуд 6 ойгача қамоқ билан жазоланади (Ўзбекистон Республикаси ЖК, 139модда, 2кисм). Агар Т. оғир ёки ўта оғир жиноят содир этишда айблаб; оғир оқибатлар келиб чиқишига сабаб бўлган ҳолда; хавфли рецидивист томонидан; ғаразгўйлик ёки бошқа паст ниятларда қилинса, айбдор 3 й.гача озодликдан маҳрум этиш билан жазоланади.
Шунингдек, шахс ўзининг шаъни, қадрқиммати ва ишчанлик обрўсини Ўзбекистон Республикасининг ФК асосида ҳам ҳимоя қилиши мумкин. Фуқаро ўзининг шаъни, қадрқиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи маълумотлар юзасидан, башарти бундай маълумотларни тарқатган шахс уларнинг ҳақиқатга тўғри келишини исботлай олмаса, суд йўли билан раддия талаб қилишга ҳақли. Манфаатдор шахсларнинг талабига кўра, фуқаронинг шаъни ва қадрқимматини унинг вафотидан кейин ҳам ҳимоя қилишга йўл қўйилади. Башарти, фуқаронинг шаъни, қадрқиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи маълумотлар оммавий ахборот воситаларида тарқатилган бўлса, айни шу оммавий ахборот воситаларида раддия берилиши лозим. Агарда бундай маълумотлар ташкилотдан олинган ҳужжатда учраса, бундай ҳужжат алмаштирилиши ёки қайтариб олиниши керак. Бошқа ҳолларда раддия бериш тартибини суд белгилайди. Фукаро оммавий ахборот воситаларида унинг ҳуқукдари ёки қонун билан ҳимояланадиган манфаатларини камситувчи маълумотлар эълон килинганда у айни ўша оммавий ахборот воситалари орқали чиқиб, ўзини ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга. Ўзининг шаъни, қадрқиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи маълумотлар тарқатилган фуқаро бундай маълумотлар рад этилиши билан бир қаторда уларни тарқатиш оқибатида етказилган зарарлар ва маънавий зиённинг ўрнини қоплашни талаб қилишга ҳақлидир.
Мирзаюсуф Русшамбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.