Tuman
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 684-b. — ziyouz.com
Tuman — tomçi holidagi suyuq dispers fazali aerozollar. Öta töyingan buğlardan kondensatsiya natijasida hosil böladi. Atmosferadagi Yer sirti qatlamlaridagi suv buğlarining töyinişidan hosil bölgan suv tomçilari yoki muz kristallari töplamidan iborat. T. 1 km dan kamroq masofaga gorizontal körinişni xiralaştiradi. T. Yerga yaqin havo qatlamining sovişi yoki uning namlanişi oqibatida yuzaga keladi. Soviş natijasida paydo böladigan T. quyidagilarga ajraladi: 1) Yer yuzasi salbiy radiatsiya balansi natijasida bunyodga keladigan va Yer yuzasidagi havo qatlamini sovitadigan radiatsion T., bunday T., odatda, sal şamol bölib ayoz tunda, qişda esa kunduzi ham bölişi mumkin; 2) sovuq Yer ustiga issiq havoning adveksiyasi natijasida paydo böladigan advektiv T.; bulutlar past bölib sovuq şamol turganda sutkaning har qanday paytida ham yuzaga kelişi mumkin; 3) atmosfera fronti ustidagi yomğir tomçilarining buğlanişi hisobiga paydo böladigan frontal T. Qişda qattiq sovuq adveksiyasi paytida dengizlar ustida, yezda va kuzda esa qirğoqdan keçasi sovigan havoning oqib kelişi oqibatida suv havzalari ustida kuzatiladi. Köp vaqt T. yuqorida aytib ötilgan jarayonlarning birgalikdagi yoki ketma-ket ta'siri ostida ham paydo böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУМАН — томчи ҳолидаги суюқ дисперс фазали аэрозоллар. Ўта тўйинган буғлардан конденсация натижасида ҳосил бўлади. Атмосферадаги Ер сирти қатламларидаги сув буғларининг тўйинишидан ҳосил бўлган сув томчилари ёки муз кристаллари тўпламидан иборат. Т. 1 км дан камроқ масофага горизонтал кўринишни хиралаштиради. Т. Ерга яқин ҳаво қатламининг совиши ёки унинг намланиши оқибатида юзага келади. Совиш натижасида пайдо бўладиган Т. қуйидагиларга ажралади: 1) Ер юзаси салбий радиация баланси натижасида бунёдга келадиган ва Ер юзасидаги ҳаво қатламини совитадиган радиацион Т., бундай Т., одатда, сал шамол бўлиб аёз тунда, қишда эса кундузи ҳам бўлиши мумкин; 2) совуқ Ер устига иссиқ ҳавонинг адвекцияси натижасида пайдо бўладиган адвектив Т.; булутлар паст бўлиб совуқ шамол турганда сутканинг ҳар қандай пайтида ҳам юзага келиши мумкин; 3) атмосфера фронти устидаги ёмғир томчиларининг буғланиши ҳисобига пайдо бўладиган фронтал Т. Қишда қаттиқ совуқ адвекцияси пайтида денгизлар устида, езда ва кузда эса қирғоқдан кечаси совиган ҳавонинг оқиб келиши оқибатида сув ҳавзалари устида кузатилади. Кўп вақт Т. юқорида айтиб ўтилган жараёнларнинг биргаликдаги ёки кетма-кет таъсири остида ҳам пайдо бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.