Tuman xoqon
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 685-b. — ziyouz.com
Tuman xoqon TUMAN XOQON, Tuman tangriqut — 1) hunlar davlati hukmdori (mil. av. 240—210 y.lar). Xitoy manbalarida Tuman (Touman) şanyuy deb ataladi. Qadim zamonda «şanyuy» deb öqilgan 2 iyeroglif tanyi, tanjiu deb talaffuz etilgan bölib, ular tangri sözining xitoyça transkripsiyasi edi. T.x. hunlar davlatini imperiyaga aylantirgan, T.x. xalqini ilk birlikka keltirgan va mil. av. 210—174 y.larda taxtga ötirgan Botirtangriqutning (Maodun, Mode), ya'ni Öğuzxonning otasidir. T.x. öğli tomonidan öldirilgan. Bunga asosiy sabab T.x. davrida Ruziye (Yueji, Yuetszi) davlati katta qudratga ega bölgan va uşbu davlat bilan tinçlik munosabatini saqlaş maqsadida u taxt vorisi bölgan katta öğli Botirtangriqutni garov sifatida Ruziye xonning huzuriga yuborgan va taxtga kiçik xotinidan bölgan öğlini ötqazmoqçi bulgan. Bundan norozi bölgan Botirtangriqut garovlikdan qoçib, vataniga qaytib borgaç, qöşin qömondoni etib tayinlangan. Uşbu imkoniyatdan foydalanib otasi va ögay onasi, undan bulgan bolalarni yöq qilib taxtni kölga olgan (Yana q. Mode xokon); 2) Turk xoqonliginkş asosçisi Bumin xoqonning Xitoy manbalaridagi nomi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУМАН ХОҚОН, Туман тангриқут — 1) ҳунлар давлати ҳукмдори (мил. ав. 240—210 й.лар). Хитой манбаларида Туман (Тоуман) шаньюй деб аталади. Қадим замонда «шаньюй» деб ўқилган 2 иероглиф танйи, танжиу деб талаффуз этилган бўлиб, улар тангри сўзининг хитойча транскрипцияси эди. Т.х. ҳунлар давлатини империяга айлантирган, Т.х. халқини илк бирликка келтирган ва мил. ав. 210—174 й.ларда тахтга ўтирган Ботиртангриқутнинг (Маодун, Модэ), яъни Ўғузхоннинг отасидир. Т.х. ўғли томонидан ўлдирилган. Бунга асосий сабаб Т.х. даврида Рузие (Юэжи, Юэцзи) давлати катта қудратга эга бўлган ва ушбу давлат билан тинчлик муносабатини сақлаш мақсадида у тахт вориси бўлган катта ўғли Ботиртангриқутни гаров сифатида Рузие хоннинг ҳузурига юборган ва тахтга кичик хотинидан бўлган ўғлини ўтқазмоқчи булган. Бундан норози бўлган Ботиртангриқут гаровликдан қочиб, ватанига қайтиб боргач, қўшин қўмондони этиб тайинланган. Ушбу имкониятдан фойдаланиб отаси ва ўгай онаси, ундан булган болаларни йўқ қилиб тахтни кўлга олган (Яна қ. Моде хокон); 2) Турк хоқонлигинкш асосчиси Бумин хоқоннинг Хитой манбаларидаги номи.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.