Tumov

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 686–687-b. — ziyouz.com

Tumov TUMOV, rinit — sovqotiş, infeksiya, allergiya natijasida burun şilliq pardasining yalliğlanişi. Mustaqil kasallik yoki infeksion kasalliklar (mas., gripp, difteriya, qizamiq va b.) belgisi bölişi mumkin. T.da burun yoki tomoq şilliq pardasi şişib, açişadi va quruqşaydi; 3—4 kundan keyin burundan köp miqdorda suyuq tiniq şilimşiq keladi. Bemorning umumiy ahvoli aytarli özgarmaydi, harorati, odatda, normal yoki bir oz kötariladi (37—37,5°), boşi oğirlaşib, iş qobiliyati pasayadi; burundan nafas oliş qiyinlaşadi, ba'zan, köz şilliq pardasi yalliğlanganligi tufayli yoş oqadi, hid biliş pasayadi. T. xususan emadigan bolalarda oğir keçadi. Ularning burun yöllari juda tor bölib, burun şilliq qavatining ozgina bölsada şişişi burundan nafas olişni qiyinlaştiradi. Natijada jiddiy özgarişlar: tajanglik, uyqu buzilişi, emmay qöyiş, juda ozib ketiş va b. kuzatiladi. Ba'zan yalliğlaniş burunhalqum va eşituv nayi şilliq pardasiga, hatto hiqildoq, bronx va öpkaga ham ötib ketadi. Şuning uçun T.ni zöraytirib yubormaslik kerak.

Kasallik alomatlari paydo bölişi bilan vraçga murojaat etiş lozim. Asal yoki malina murabbosi solingan issiq çoy içiş, vraç tavsiya etgan tomir toraytiruvçi tomçilarni burunga tomiziş kerak, bu — şilliq parda şişini pasaytiradi, natijada burun oqişi kamayadi, burun oçilib, nafas oliş yaxşilanadi. Vraç buyurgan davo çoralarini qat'iy bajariş lozim, aks holda yalliğlaniş jarayoni surunkali şaklga ötib ketişi mumkin. T. hamma vaqt ham sovqotiş yoki infeksion kasalliklardan kelib çiqavermaydi. Köpinça (asosan, asabi tez qözğaluvçan kişilarda) allergik yoki vazomotor T. ham uçrab turadi; kasallik xuruj qilganda bemor tinmay aksa uradi, burnidan suyuq şilimşiq, közidan yoş oqadi, burun va qovoklari qiçişadi; T.ning bu şakli ba'zan bir kunda bir neça marta xuruj qiladi. Allergik T.ning alohida bir turi — piçan tumovi, asosan, boşoqli ösimliklar gullagan davrda uçraydi.

Ötkir T. tez-tez kdytalab tursa, surunkali T.ga aylanib ketişi mumkin. Surunkali T. burun böşliği şilliq pardasining ösib, qalin tortişi (gipertrofiya) yoki uning yupqalaşib ketişi (atrofiya)ga olib kelişi mumkin, natijada nafas oliş qiyinlaşadi. Şuning uçun T.ning surunkali şaklga ötib ketişiga yöl qöymaslik zarur. T.ning oldini olişda organizmni çiniqtiriş juda muxim.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУМОВ, ринит — совқотиш, инфекция, аллергия натижасида бурун шиллиқ пардасининг яллиғланиши. Мустақил касаллик ёки инфекцион касалликлар (мас., грипп, дифтерия, қизамиқ ва б.) белгиси бўлиши мумкин. Т.да бурун ёки томоқ шиллиқ пардаси шишиб, ачишади ва қуруқшайди; 3—4 кундан кейин бурундан кўп миқдорда суюқ тиниқ шилимшиқ келади. Беморнинг умумий аҳволи айтарли ўзгармайди, ҳарорати, одатда, нормал ёки бир оз кўтарилади (37—37,5°), боши оғирлашиб, иш қобилияти пасаяди; бурундан нафас олиш қийинлашади, баъзан, кўз шиллиқ пардаси яллиғланганлиги туфайли ёш оқади, ҳид билиш пасаяди. Т. хусусан эмадиган болаларда оғир кечади. Уларнинг бурун йўллари жуда тор бўлиб, бурун шиллиқ қаватининг озгина бўлсада шишиши бурундан нафас олишни қийинлаштиради. Натижада жиддий ўзгаришлар: тажанглик, уйқу бузилиши, эммай қўйиш, жуда озиб кетиш ва б. кузатилади. Баъзан яллиғланиш бурунҳалқум ва эшитув найи шиллиқ пардасига, ҳатто ҳиқилдоқ, бронх ва ўпкага ҳам ўтиб кетади. Шунинг учун Т.ни зўрайтириб юбормаслик керак.

Касаллик аломатлари пайдо бўлиши билан врачга мурожаат этиш лозим. Асал ёки малина мураббоси солинган иссиқ чой ичиш, врач тавсия этган томир торайтирувчи томчиларни бурунга томизиш керак, бу — шиллиқ парда шишини пасайтиради, натижада бурун оқиши камаяди, бурун очилиб, нафас олиш яхшиланади. Врач буюрган даво чораларини қатъий бажариш лозим, акс ҳолда яллиғланиш жараёни сурункали шаклга ўтиб кетиши мумкин. Т. ҳамма вақт ҳам совқотиш ёки инфекцион касалликлардан келиб чиқавермайди. Кўпинча (асосан, асаби тез қўзғалувчан кишиларда) аллергик ёки вазомотор Т. ҳам учраб туради; касаллик хуруж қилганда бемор тинмай акса уради, бурнидан суюқ шилимшиқ, кўзидан ёш оқади, бурун ва қовоклари қичишади; Т.нинг бу шакли баъзан бир кунда бир неча марта хуруж қилади. Аллергик Т.нинг алоҳида бир тури — пичан тумови, асосан, бошоқли ўсимликлар гуллаган даврда учрайди.

Ўткир Т. тез-тез кдйталаб турса, сурункали Т.га айланиб кетиши мумкин. Сурункали Т. бурун бўшлиғи шиллиқ пардасининг ўсиб, қалин тортиши (гипертрофия) ёки унинг юпқалашиб кетиши (атрофия)га олиб келиши мумкин, натижада нафас олиш қийинлашади. Шунинг учун Т.нинг сурункали шаклга ўтиб кетишига йўл қўймаслик зарур. Т.нинг олдини олишда организмни чиниқтириш жуда мухим.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.