Tun yabğu
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 687-b. — ziyouz.com
Tun yabğu — Ğarbiy Turk xoqonligining hukmdori (618—630). U Şeguyxon vafotidan söng taxtga çiqqan. T.Ya. qobiliyatli sarkarda va davlat boşliği bölib, faol harbiy harakatlar olib borgan. Jan. Toxariston (hoz. Afğoniston) va qisman Gibin (hoz. Pokiston) yerlarini zabt etdi. Bu davrda Ğarbiy Turk xoqonligi tarkibiga deyarli butun Örta Osiyo, Qozoğistonning katta qismi, quyi Volga böylari, Şim. Kavkaz yerlari kirgan. Davlat poytaxti Suyab ş. (hoz. Töqmoq ş. yaqinida) edi. T.Ya. markaziy hokimiyatni kuçaytiriş maqsadida davlatda ma'muriy islohot ötkazgan. Viloyatlarda nazoratni kuçaytiriş uçun öz vakillari — tudunlarni yuborgan. Maxalliy xukmdorlarga turkiy unvonlar in'om etgan. Öğli Tarduşodni Toxaristonga noib qilib tayinlagan. T.Ya. xoqon Eronga qarşi Vizantiya bilan ittifoq tuzgan. 627 y. ğarbiy turklar tuzilgan şartnomaga asosan, Eronga karam bölgan Kavkazorti xududiga hujum qilgan. 627 yili Çor (Darband), 628 y. esa Tiflis (xoz. Tbilisi) zabt etilgan. 630 y. T.Ya. amakisi Kul Bahodur tomonidan öldirilgan.
Ad.: Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; Istoriya Vostoka, t. 2, M., 1995.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУН ЯБҒУ — Ғарбий Турк хоқонлигининг ҳукмдори (618—630). У Шегуйхон вафотидан сўнг тахтга чиққан. Т.Я. қобилиятли саркарда ва давлат бошлиғи бўлиб, фаол ҳарбий ҳаракатлар олиб борган. Жан. Тохаристон (ҳоз. Афғонистон) ва қисман Гибин (ҳоз. Покистон) ерларини забт этди. Бу даврда Ғарбий Турк хоқонлиги таркибига деярли бутун Ўрта Осиё, Қозоғистоннинг катта қисми, қуйи Волга бўйлари, Шим. Кавказ ерлари кирган. Давлат пойтахти Суяб ш. (ҳоз. Тўқмоқ ш. яқинида) эди. Т.Я. марказий ҳокимиятни кучайтириш мақсадида давлатда маъмурий ислоҳот ўтказган. Вилоятларда назоратни кучайтириш учун ўз вакиллари — тудунларни юборган. Махаллий хукмдорларга туркий унвонлар инъом этган. Ўғли Тардушодни Тохаристонга ноиб қилиб тайинлаган. Т.Я. хоқон Эронга қарши Византия билан иттифоқ тузган. 627 й. ғарбий турклар тузилган шартномага асосан, Эронга карам бўлган Кавказорти худудига ҳужум қилган. 627 йили Чор (Дарбанд), 628 й. эса Тифлис (хоз. Тбилиси) забт этилган. 630 й. Т.Я. амакиси Кул Баҳодур томонидан ўлдирилган.
Ад.: Гумилёв Л. Н., Древние тюрки, М., 1967; История Востока, т. 2, М., 1995.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.