Tungus-manjur tillari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 688–689-b. — ziyouz.com
Tungus-manjur tillari TUNGUS-MANJUR TILLARI, manjur-tungus tillari — Sibir va Uzok, Şarkdagi yaqin qarindoş tillar guruhi. Ayrim tadqiqotçilar fikriça, T.m.t. oltoy tillari oilasiga kiradi. Uşbu tillar RFning Örta va Şarqiy Sibirdagi tayga hududlarida, Xitoyning şim.şarqida, SinszyanUyğur muxtor rayonida, Mongoliyaning Bargi tumani (aymoği)da tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 70 ming (RF da 60 ming) kişidan ortiq (1990-y.lar). T.m.t. ning nisbatan yaqinligi va dialektal jihatdan öta tarqokligi ularni mustakil til sifatida ajratiş va tasniflaşni qiyinlaştiradi. Şuning uçun bir tasnifda ular 11 tarmoqka, ikkinçisida 5 tarmoqqa, yana birida 3 tarmoqqa ajratiladi. Mas., 3 tarmokli tasnifda sibir yoki şim., amur yoki nani va jan. yoki manjur tarmoklari farklanadi va bu tarmoklar evenk, even, nanay, udegey, manjur kabi tillarni va bir kança laxjalarni kamrab oladi.
T.m.t. fonetik belgilaridan unlilar ohangdoşligi (singarmonizm)ning mavjudligi, söz örtasida undoşlarning qator kelişi, urğuning söz oxiriga tuşişi (evenk va even tillarida kuç urğusi, nanay va udegey tillarida musiqiy urğu) kabilarni körsatiş mumkin. Morfologik belgilaridan esa bu tillarning suffiksalagglyutinativ tipdagi tillarga mansubligi; analitizm belgilarining kuçliligi (manjur tili); otlarning son (birlik va köplik), egalik (3 xil şakl), kelişik (8 ta) kategoriyalariga egaligi; fe'llarda sifatdoş şaklining predikat vazifasida qöllanişi, nisbat kategoriyasining (ular 5 ta) rivojlanganligi, kömakçilarning faol, köp qöllanişi kabilarni körsatiş mumkin. Leksikada boşqa tillardan özlaşgan sözlar köp: RF dagi T.m.t. da rus tilidan, even va evenk tillarida saxa tilidan, manjur tilida xitoy tilidan, barça T.m.t. da möğul tillaridan uzlaşgan sözlar uçraydi.
T.m.t. ga mansub ulik jurjen tilida yaratilgan va jurjen yozuvida bitilgan yodgorliklar 12—16-a.larga mansub. Manjur tili yozuvi 1599 y.da mögul yozuvi asosida yaratilgan va 1632 y.da takomillaştirilgan. Boşqa T.m.t. uçun 20-a. ning 20-y.lari oxirida lotin grafikasi asosida, 1936 y.dan rus grafikasi asosida yozuvlar işlab çiqildi va 1931—32 y.larda evenk, even va nanay tillarida adabiyotlar naşr etila boşladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУНГУС-МАНЖУР ТИЛЛАРИ, манжур-тунгус тиллари — Сибирь ва Узок, Шаркдаги яқин қариндош тиллар гуруҳи. Айрим тадқиқотчилар фикрича, Т.м.т. олтой тиллари оиласига киради. Ушбу тиллар РФнинг Ўрта ва Шарқий Сибирдаги тайга ҳудудларида, Хитойнинг шим.шарқида, СиньцзянУйғур мухтор районида, Монголиянинг Барги тумани (аймоғи)да тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 70 минг (РФ да 60 минг) кишидан ортиқ (1990-й.лар). Т.м.т. нинг нисбатан яқинлиги ва диалектал жиҳатдан ўта тарқоклиги уларни мустакил тил сифатида ажратиш ва таснифлашни қийинлаштиради. Шунинг учун бир таснифда улар 11 тармоқка, иккинчисида 5 тармоққа, яна бирида 3 тармоққа ажратилади. Мас., 3 тармокли таснифда сибирь ёки шим., амур ёки нани ва жан. ёки манжур тармоклари фаркланади ва бу тармоклар эвенк, эвен, нанай, удегей, манжур каби тилларни ва бир канча лахжаларни камраб олади.
Т.м.т. фонетик белгиларидан унлилар оҳангдошлиги (сингармонизм)нинг мавжудлиги, сўз ўртасида ундошларнинг қатор келиши, урғунинг сўз охирига тушиши (эвенк ва эвен тилларида куч урғуси, нанай ва удегей тилларида мусиқий урғу) кабиларни кўрсатиш мумкин. Морфологик белгиларидан эса бу тилларнинг суффиксалагглютинатив типдаги тилларга мансублиги; аналитизм белгиларининг кучлилиги (манжур тили); отларнинг сон (бирлик ва кўплик), эгалик (3 хил шакл), келишик (8 та) категорияларига эгалиги; феълларда сифатдош шаклининг предикат вазифасида қўлланиши, нисбат категориясининг (улар 5 та) ривожланганлиги, кўмакчиларнинг фаол, кўп қўлланиши кабиларни кўрсатиш мумкин. Лексикада бошқа тиллардан ўзлашган сўзлар кўп: РФ даги Т.м.т. да рус тилидан, эвен ва эвенк тилларида саха тилидан, манжур тилида хитой тилидан, барча Т.м.т. да мўғул тилларидан узлашган сўзлар учрайди.
Т.м.т. га мансуб улик журжен тилида яратилган ва журжен ёзувида битилган ёдгорликлар 12—16-а.ларга мансуб. Манжур тили ёзуви 1599 й.да мўгул ёзуви асосида яратилган ва 1632 й.да такомиллаштирилган. Бошқа Т.м.т. учун 20-а. нинг 20-й.лари охирида лотин графикаси асосида, 1936 й.дан рус графикаси асосида ёзувлар ишлаб чиқилди ва 1931—32 й.ларда эвенк, эвен ва нанай тилларида адабиётлар нашр этила бошлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.