Tunlamlar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 696-b. — ziyouz.com

Tunlamlar TUNLAMLAR, tungi kapalaklar (Noctuidae) — tangaqanotlilar turkumiga mansub haşarotlar oilasi. 25 mingga yaqin turi ma'lum. Kapalaklari örtaça va mayda (3—5 sm), krramtir, oldingi qanotlarida bir xil naqşi bor, qorni tuklar bilan qoplangan. Kapalaklarning oğiz apparati söruvçi, qurtlariniki kemiruvçi tipda. Qurtlarining köpçiligi yalanğoç, ğumbagi qizğişjigarrang yoki qönğir. Kapalaklari gul va daraxt şirasi bilan oziklanadi. Yangi qöygan tuxumi sarğimtiroqiş. Qurtlarida 3 juft kökrak oyoğining birinçi böğimida va 10 juft qorin oyoğining 1—8 böğimida nafas oliş teşigi joylaşgan. T., asosan, keçasi uçadi. Ösimlik qoldiqlari yoki tuproqqa 300 tagaça tuxum qöyadi. Ba'zi T. qurtlari tuproqda yaşab, ösimlik ildizlari yoki poyasining ildiz böğizlarini kemiradi (mas., kök qurt tunlami, undov tunlami). Ayrimlari ösimlik bargi, şonasi, guli, kösagiga zarar yetkazadi (mas., karadrina, kösak qurti, beda tunlami va b.).

Hammaxör T.dan karam tunlami karam, lavlagi, nöxat va b. ekinlarni; jan.da tarqalgan kösak qurti va karadrina ğöza, makkajöxori, nöxat, pomidor va b.ni; Uzoq Şarq va Örta Osiyoning jan.ida tarqalgan ötzor tunlami, asosan, turli ekinlarni, markaziy rnlarda uçraydigan gamma tunlami ziğir va lavlagini; kuzgi tunlam qand lavlagi va kuzgi ğalla ekinlarini; janub yoki yovvoyi tunlam — sabzavot va b. ekinlarni zararlaydi. Örta Osiyoda uçraydigan mingdevona T.i, şuvoq T.i, janub poya T.i va b. ekinlarga köp zarar keltiradi.

Kuraş çoralari: begona ötlar yöqotiladi, yer çuqur haydaladi, ösimlik qator oralari yumşatiladi, almaşlab ekiş joriy etiladi, uruğlar ekişdan avval dorilanadi, entomafaglardan foydalaniladi, qurtlarga qarşi ekinlar insektitsidlar bilan işlanadi va h.k.

Ad.: Xöjayev Ş. T., Ğöza tunlami va unga qarşi kuraş, T., 1982; Adilov Z.K., Primeneniye trixogrammi dlya borbi s sovkami na xlopçatnike v usloviyax Uzbekistana, T., 1986.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУНЛАМЛАР, тунги капалаклар (Noctuidae) — тангақанотлилар туркумига мансуб ҳашаротлар оиласи. 25 мингга яқин тури маълум. Капалаклари ўртача ва майда (3—5 см), кррамтир, олдинги қанотларида бир хил нақши бор, қорни туклар билан қопланган. Капалакларнинг оғиз аппарати сўрувчи, қуртлариники кемирувчи типда. Қуртларининг кўпчилиги яланғоч, ғумбаги қизғишжигарранг ёки қўнғир. Капалаклари гул ва дарахт шираси билан озикланади. Янги қўйган тухуми сарғимтироқиш. Қуртларида 3 жуфт кўкрак оёғининг биринчи бўғимида ва 10 жуфт қорин оёғининг 1—8 бўғимида нафас олиш тешиги жойлашган. Т., асосан, кечаси учади. Ўсимлик қолдиқлари ёки тупроққа 300 тагача тухум қўяди. Баъзи Т. қуртлари тупроқда яшаб, ўсимлик илдизлари ёки поясининг илдиз бўғизларини кемиради (мас., кўк қурт тунлами, ундов тунлами). Айримлари ўсимлик барги, шонаси, гули, кўсагига зарар етказади (мас., карадрина, кўсак қурти, беда тунлами ва б.).

Ҳаммахўр Т.дан карам тунлами карам, лавлаги, нўхат ва б. экинларни; жан.да тарқалган кўсак қурти ва карадрина ғўза, маккажўхори, нўхат, помидор ва б.ни; Узоқ Шарқ ва Ўрта Осиёнинг жан.ида тарқалган ўтзор тунлами, асосан, турли экинларни, марказий рнларда учрайдиган гамма тунлами зиғир ва лавлагини; кузги тунлам қанд лавлаги ва кузги ғалла экинларини; жануб ёки ёввойи тунлам — сабзавот ва б. экинларни зарарлайди. Ўрта Осиёда учрайдиган мингдевона Т.и, шувоқ Т.и, жануб поя Т.и ва б. экинларга кўп зарар келтиради.

Кураш чоралари: бегона ўтлар йўқотилади, ер чуқур ҳайдалади, ўсимлик қатор оралари юмшатилади, алмашлаб экиш жорий этилади, уруғлар экишдан аввал дориланади, энтомафаглардан фойдаланилади, қуртларга қарши экинлар инсектицидлар билан ишланади ва ҳ.к.

Ад.: Хўжаев Ш. Т., Ғўза тунлами ва унга қарши кураш, Т., 1982; Адылов З.К., Применение трихограммы для борьбы с совками на хлопчатнике в условиях Узбекистана, Т., 1986.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.