Tunnel

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 696–697-b. — ziyouz.com

Tunnel TUNNEL, tonnel (ing. tunnel — quvur) — transport yurişi, suv utişi, kommunikatsiyalar joylaşişi va b. maqsadlarga möljallangan, yotiq yoki qiya joylaşgan yer osti yoki suv osti sun'iy inşooti. Uzunligi köndalang ölçovlaridan birmunça katta böladi. Vazifasi, yer yuzasiga nisbatan joylaşişi, çuqurligi va quriş usullari böyiça turlarga bölinadi. Vazifasi böyiça — aloqa yöllaridagi (metropoliten, t.y., avtoyöl, piyodalar ötiş joylari va b.), gidrotexnik, kommunal, konçilik sanoati, maxsus maqsadlarda qurilgan (mudofaa inşootlari, yer osti elektr styalari va b.); yer yuzasiga nisbatan joylaşişi böyiça — toğ osti, suv osti va tekislikdagi; joylaşiş çuqurligi böyiça — sayoz va çuqur joylaşgan; quriş usullari böyiça — oçiq, yopiq va maxsus usullarda quriladigan T.lar mavjud. T.larning köndalang kesimi doyra, tuxumsimon va töğri törtburçak şaklda bölişi mumkin. T. qaziş işlari yer yoki tog katlamining gidrogeologik şaroitiga qarab turliça usulda amalga oşiriladi.

T. böşliği, odatda, sun'iy mustahkamlaşni, ya'ni qoplama qurişni talab qiladi. Qoplamalar metall (pölat yoki çöyan), tabiiy va sun'iy toşlar, beton va temirbetondan qilinişi mumkin. Metall qoplamalar yiğma elementlar — tyubinglardan yigiladi, beton va temirbeton qoplamalar maxsus qoliplarga quyilib tiklanadi. Keyingi yillarda sun'iy böşliqni örab turgan toğ massiviga ankerlar va sim törlar yerdamida mahkamlanadigan saçratmabeton qoliplar keng qöllanmoqda.

T. xavosi, odatda, ortiqça namlangan va yuqori traga ega böladi. Uning havosi tarkibini meyoriy holatga keltiriş, zararli gazlar va yuqori traning odamga ta'sirini kamaytiriş va T.dagi körinişga ta'sir qiladigan tutun bosimini yöqotiş maqsadida T.ni şamollatiş tizimi kullaniladi. Uz. 50—60 m gaça bulgan T.larda tabiiy şamollatiş, katta uzunlikdagi T.larda esa markazdan qoçirma va markaziy öq böylab ta'sir körsatuvçi ventilyatorlardan foydalanilgan sun'iy şamollatiş qöllanadi.

T. quriş işlari, böş, çukuvçan gruntlar şaroitida amalga oşirilganda, muzlatiş va kimyoviy biriktiriş, yer osti suvlari sathini pasaytiriş usullarida gruntlar sun'iy mustahkamlanişi mumkin.

T. quriş tarixi uzok, utmişga borib takaladi. Mil. av. Bobil, Misr, Yunoniston va b. mamlakatlarda foydali qazilmalar oliş, suv ta'minoti maqsadida qurilgan T.lar metin, lom yerdamida qazilgan. Keyinçalik kemalar qatnaydigan birinçi T. (160 m ga yaqin) Fransiyada (1679—81), birinçi temir yul T.i (1190 m) Buyuk Britaniyada (1826—30) qurilgan. Eng uzun Metropoliten tunnelining içki körinişi.

T. («Seykon») Xonsyu va Xokkaydo o.lari oraliğidagi Sutaru buğozi ostidan 1988 y.da utkazilgan (uz. 53,85 km, suv ostidagi kismi 23,3 km). Portlatuvçi moddalar va ötiş qalqonlari yaratilişi munosabati bilan t.y. va gidrotexnik T.lar kurildi. 20-a. urtalariga kelib avtoyöl T.lari va metropolitenlar, suv osti (mas., LaManş böğozi ostidan, umumiy uz. 52,5 km) T.lari qurildi.

Hoz. paytda t.y., avtoyöl, gidrotexnik va metropoliten T.larini loyihalaş va quriş işlari katta kölamda olib borilmoqda. Mas., Eronning Isfahon ş.da 68 bekati bölgan 123 km li metropoliten loyihalanmoqda, Xitoyda umumiy uz. 2500 km bölgan 5300 ta t. y. tunnelidan foydalanilmoqda; ulardan 22 ta T.ning uz. 5 km dan ortiq. Kelajakda Pekin va Şanxay şaharlarida umumiy uz. 408 km bulgan metropoliten va 562 km bulgan tezyurar tramvay quriş kuzda tutilgan. Katta hajmdagi T. quriş işlari Yaponiyada ham olib borilmoqda (2004).

Özbekistonda mavjud töğonlar va GES larda gidrotexnik T.lar qurilgan, Kamçiq va Rezak dovonlarida umumiy uz. 2,5 km bölgan zamonaviy T. qurildi (q. Kamçiq dovoni). Toşkent ş.da jami uz. 38 km bölgan metropoliten va transport T.laridan foydalanilmoqda. Toşkent metropolitenini loyihalaş va qurişda, metro qurilişida birinçi marta yirik hajmli yiğma temirbeton elementlardan yiğiladigan yöl yuriş va bekat metro T.larining yangi, zilzilabardoş konstruksiyalari yaratildi va amalda joriy etildi.

Ld.:Xrapov V. G. i dr., Tonneli i metropoliteni, 1989; Raşidov T. R., Işanxodjayev A. A., Seysmostoykost tonnelnix konstruksiy metropolitena melkogo zalojeniya, T., 1993.

Abdurahmon Eşonxöjayev.

Q.: Kamçiq dovoni

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУННЕЛЬ, тоннель (инг. tunnel — қувур) — транспорт юриши, сув утиши, коммуникациялар жойлашиши ва б. мақсадларга мўлжалланган, ётиқ ёки қия жойлашган ер ости ёки сув ости сунъий иншооти. Узунлиги кўндаланг ўлчовларидан бирмунча катта бўлади. Вазифаси, ер юзасига нисбатан жойлашиши, чуқурлиги ва қуриш усуллари бўйича турларга бўлинади. Вазифаси бўйича — алоқа йўлларидаги (метрополитен, т.й., автойўл, пиёдалар ўтиш жойлари ва б.), гидротехник, коммунал, кончилик саноати, махсус мақсадларда қурилган (мудофаа иншоотлари, ер ости электр стялари ва б.); ер юзасига нисбатан жойлашиши бўйича — тоғ ости, сув ости ва текисликдаги; жойлашиш чуқурлиги бўйича — саёз ва чуқур жойлашган; қуриш усуллари бўйича — очиқ, ёпиқ ва махсус усулларда қуриладиган Т.лар мавжуд. Т.ларнинг кўндаланг кесими дойра, тухумсимон ва тўғри тўртбурчак шаклда бўлиши мумкин. Т. қазиш ишлари ер ёки тог катламининг гидрогеологик шароитига қараб турлича усулда амалга оширилади.

Т. бўшлиғи, одатда, сунъий мустаҳкамлашни, яъни қоплама қуришни талаб қилади. Қопламалар металл (пўлат ёки чўян), табиий ва сунъий тошлар, бетон ва темирбетондан қилиниши мумкин. Металл қопламалар йиғма элементлар — тюбинглардан йигилади, бетон ва темирбетон қопламалар махсус қолипларга қуйилиб тикланади. Кейинги йилларда сунъий бўшлиқни ўраб турган тоғ массивига анкерлар ва сим тўрлар ердамида маҳкамланадиган сачратмабетон қолиплар кенг қўлланмоқда.

Т. хавоси, одатда, ортиқча намланган ва юқори трага эга бўлади. Унинг ҳавоси таркибини меъёрий ҳолатга келтириш, зарарли газлар ва юқори транинг одамга таъсирини камайтириш ва Т.даги кўринишга таъсир қиладиган тутун босимини йўқотиш мақсадида Т.ни шамоллатиш тизими кулланилади. Уз. 50—60 м гача булган Т.ларда табиий шамоллатиш, катта узунликдаги Т.ларда эса марказдан қочирма ва марказий ўқ бўйлаб таъсир кўрсатувчи вентиляторлардан фойдаланилган сунъий шамоллатиш қўлланади.

Т. қуриш ишлари, бўш, чукувчан грунтлар шароитида амалга оширилганда, музлатиш ва кимёвий бириктириш, ер ости сувлари сатҳини пасайтириш усулларида грунтлар сунъий мустаҳкамланиши мумкин.

Т. қуриш тарихи узок, утмишга бориб такалади. Мил. ав. Бобил, Миср, Юнонистон ва б. мамлакатларда фойдали қазилмалар олиш, сув таъминоти мақсадида қурилган Т.лар метин, лом ердамида қазилган. Кейинчалик кемалар қатнайдиган биринчи Т. (160 м га яқин) Францияда (1679—81), биринчи темир йул Т.и (1190 м) Буюк Британияда (1826—30) қурилган. Энг узун Метрополитен туннелининг ички кўриниши.

Т. («Сэйкон») Хонсю ва Хоккайдо о.лари оралиғидаги Цутару буғози остидан 1988 й.да утказилган (уз. 53,85 км, сув остидаги кисми 23,3 км). Портлатувчи моддалар ва ўтиш қалқонлари яратилиши муносабати билан т.й. ва гидротехник Т.лар курилди. 20-а. урталарига келиб автойўл Т.лари ва метрополитенлар, сув ости (мас., ЛаМанш бўғози остидан, умумий уз. 52,5 км) Т.лари қурилди.

Ҳоз. пайтда т.й., автойўл, гидротехник ва метрополитен Т.ларини лойиҳалаш ва қуриш ишлари катта кўламда олиб борилмоқда. Мас., Эроннинг Исфаҳон ш.да 68 бекати бўлган 123 км ли метрополитен лойиҳаланмоқда, Хитойда умумий уз. 2500 км бўлган 5300 та т. й. туннелидан фойдаланилмоқда; улардан 22 та Т.нинг уз. 5 км дан ортиқ. Келажакда Пекин ва Шанхай шаҳарларида умумий уз. 408 км булган метрополитен ва 562 км булган тезюрар трамвай қуриш кузда тутилган. Катта ҳажмдаги Т. қуриш ишлари Японияда ҳам олиб борилмоқда (2004).

Ўзбекистонда мавжуд тўғонлар ва ГЭС ларда гидротехник Т.лар қурилган, Камчиқ ва Резак довонларида умумий уз. 2,5 км бўлган замонавий Т. қурилди (қ. Камчиқ довони). Тошкент ш.да жами уз. 38 км бўлган метрополитен ва транспорт Т.ларидан фойдаланилмоқда. Тошкент метрополитенини лойиҳалаш ва қуришда, метро қурилишида биринчи марта йирик ҳажмли йиғма темирбетон элементлардан йиғиладиган йўл юриш ва бекат метро Т.ларининг янги, зилзилабардош конструкциялари яратилди ва амалда жорий этилди.

Лд.:Храпов В. Г. и др., Тоннели и метрополитены, 1989; Рашидов Т. Р., Ишанходжаев А. А., Сейсмостойкость тоннельных конструкций метрополитена мелкого заложения, Т., 1993.

Абдураҳмон Эшонхўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.