Tunnel effekt
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 697–698-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Tunnel effekt — mikrozarralar (elektron, atom va b.) ning potensial tösiq (zarraning potensial energiyasi uning töliq energiyasidan katta bulgan soha)dan utiş xrdisasi. T.e. tösiq sohasida zarra impulyelari (va energiyalari)ning soçilişi deb tuşuntiriş mumkin bulgan kvant effektidir. Kvant tabiatga ega bulgan mikrozarraning tuliq energiyasi potensial energiyasidan kiçik bulsada, uning tösiqdan ötiş ehtimolligi noldan katta zarralarning tölqin xossalariga asoslangan. Agar mikrozarra kengligi g bölgan potensial urada v tezlik bilan harakatlansa, u har sekundda urtaça vĞr marta ura devoriga yakinlaşadi. T.e. tösiqning şaffoflik koeffitsiyenti bilan izoxlanib, uning sodir böliş ehtimolligi iĞr kattalikning tösiqning şaffoflik koeffitsiyenta D ga köpaytmasiga teng. D potensial tösiqning kengligi va balandligiga boğliq bölib, tösiqdan ötgan zarralar sonining tösiqqa içkaridan urilayotgan zarralar son iga nisbati orqali aniqlanadi. Potensial tösiq qança tor va zarra energiyasi tösiqning balandligiga qança yaqin bölsa, T.e. ehtimoli şunça yuqori böladi. T.e. tufayli avtoelektron emissiya hodisasi, qattiq jismning elektron ötkazuvçanligi, termoyadro reaksiyalari va b. sodir böladi. T.e.ni örganiş yarimötkazgiçli tunnel diodlarini yaratişga va amalda qöllaşga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУННЕЛЬ ЭФФЕКТ — микрозарралар (электрон, атом ва б.) нинг потенциал тўсиқ (зарранинг потенциал энергияси унинг тўлиқ энергиясидан катта булган соҳа)дан утиш хрдисаси. Т.э. тўсиқ соҳасида зарра импульелари (ва энергиялари)нинг сочилиши деб тушунтириш мумкин булган квант эффектидир. Квант табиатга эга булган микрозарранинг тулиқ энергияси потенциал энергиясидан кичик булсада, унинг тўсиқдан ўтиш эҳтимоллиги нолдан катта зарраларнинг тўлқин хоссаларига асосланган. Агар микрозарра кенглиги г бўлган потенциал урада v тезлик билан ҳаракатланса, у ҳар секундда уртача vҒr марта ура деворига якинлашади. Т.э. тўсиқнинг шаффофлик коэффициенти билан изохланиб, унинг содир бўлиш эҳтимоллиги иҒr катталикнинг тўсиқнинг шаффофлик коэффициента D га кўпайтмасига тенг. D потенциал тўсиқнинг кенглиги ва баландлигига боғлиқ бўлиб, тўсиқдан ўтган зарралар сонининг тўсиққа ичкаридан урилаётган зарралар сон ига нисбати орқали аниқланади. Потенциал тўсиқ қанча тор ва зарра энергияси тўсиқнинг баландлигига қанча яқин бўлса, Т.э. эҳтимоли шунча юқори бўлади. Т.э. туфайли автоэлектрон эмиссия ҳодисаси, қаттиқ жисмнинг электрон ўтказувчанлиги, термоядро реакциялари ва б. содир бўлади. Т.э.ни ўрганиш яримўтказгичли туннель диодларини яратишга ва амалда қўллашга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.