Tupiguarani tillari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 699-b. — ziyouz.com
Tupiguarani tillari - Jan. Amerikadagi indeys tillarining eng yirik oilalaridan biri. Braziliya, Paragvay va Boliviyada, qisman Argentina va Gvianada tarqalgan 50 dan ortiq tilni qamrab oladi. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 4 mln.ga yaqin kişini taşkil etadi. T.g.t. oilasi 7 asosiy guruhga bölinadi: tupiguarani, yuruna, arikem, tupari, ramarama, monde va purubora. Uşbu tillar fonologik tizimi unli tovuşlarning ketma-ket kelişi kam uçraşi bilan ajralib turadi. T.g.t . morfologiyasi agglyutinativ xususiyatga ega, suffiksatsiyaga nisbatan prefiksatsiya rivojlangan. Otlarda söz özgarişi çegaralangan, kelişik bilan özgariş mavjud emas. Ot yasalişi fe'l yasalişiga qaraganda ustunlik qiladi. Sintaksisda fe'l kesim keng qöllanadi. Söz tartibi subyekt—obyekt — predikat körinişda böladi. Leksikasida ispan tilidan özlaşgan sözlar köp.
Dastlabki yozma yodgorliklari 17-a. boşlariga mansub (guarani tilidagi kattagina matn 1607 y.da lotin grafikasida yozilgan). Tupi tili uçun ham lotin grafikasi asosida yozuv yaratilgan. 20-a. örtalarida Braziliyadagi uşbu oilaga kiruvçi bir qança mayda tillar uçun yozuv yaratiş yölidagi urinişlar kutilgan natija bermadi. T.g.t. ni örganiş 16—17-a.larda boşlanib, tupi, guarani, mekens, siriono, kokama, kamayura tillari boşqalariga nisbatan yaxşiroqörganilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПИГУАРАНИ ТИЛЛАРИ - Жан. Америкадаги индейс тилларининг энг йирик оилаларидан бири. Бразилия, Парагвай ва Боливияда, қисман Аргентина ва Гвианада тарқалган 50 дан ортиқ тилни қамраб олади. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 4 млн.га яқин кишини ташкил этади. Т.г.т. оиласи 7 асосий гуруҳга бўлинади: тупигуарани, юруна, арикем, тупари, рамарама, монде ва пурубора. Ушбу тиллар фонологик тизими унли товушларнинг кетма-кет келиши кам учраши билан ажралиб туради. Т.г.т . морфологияси агглютинатив хусусиятга эга, суффиксацияга нисбатан префиксация ривожланган. Отларда сўз ўзгариши чегараланган, келишик билан ўзгариш мавжуд эмас. От ясалиши феъл ясалишига қараганда устунлик қилади. Синтаксисда феъл кесим кенг қўлланади. Сўз тартиби субъект—объект — предикат кўринишда бўлади. Лексикасида испан тилидан ўзлашган сўзлар кўп.
Дастлабки ёзма ёдгорликлари 17-а. бошларига мансуб (гуарани тилидаги каттагина матн 1607 й.да лотин графикасида ёзилган). Тупи тили учун ҳам лотин графикаси асосида ёзув яратилган. 20-а. ўрталарида Бразилиядаги ушбу оилага кирувчи бир қанча майда тиллар учун ёзув яратиш йўлидаги уринишлар кутилган натижа бермади. Т.г.т. ни ўрганиш 16—17-а.ларда бошланиб, тупи, гуарани, мекенс, сирионо, кокама, камаюра тиллари бошқаларига нисбатан яхшироқўрганилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.