Tuproq nordonligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 703–704-b. — ziyouz.com
Tuproq nordonligi TUPROQ NORDONLIGI, tuproq kislotaliligi — tuproqning asosiy xususiyatlaridan biri; bunga tuproq eritmasit vodorod ionlari, şuningdek, tuproq singdiruvçi kompleksida vodorod va alyuminiy almaşinuvçi ionlarining mavjudligi sabab böladi. T.n. ösimliklar hayotida, tuproq mikroflorasi hayot faoliyatida, moddalarning bir holatdan boşqasiga aylanişida, moddalar migratsiyasi ğamda töplanişida katta ahamiyatga ega. Vodorod (N) ionlarining holatiga köra T.n. 2 xil: aktual (faol) va potensial (passiv, «yaşirin») böladi. Tuproqning aktual nordonligi eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining teskari logarifmidan iborat bölgan rN kattaligi bilan ifodalanadi. rN 7 ga teng bölganda tuproq eritmasining reaksiyasi neytral, undan past bölganda nordon, undan yuqori bölganda işqoriy deb ataladi. Tuproq eritmasining reaksiyasi turli tuproklarda har xil (rN 3,5—9 va bundan yuqori). Qora tuproqlar neytral aktualga yaqin, sur tuproklar esa, asosan, kuçsiz işqoriy reaksiyaga, şörxoklar, ayniqsa, sodalilari kuçli işkrriy reaksiyaga ega. Ösimliklar tuproq reaksiyasiga turliça talabçan. Kuçsiz nordon yoki kuçsiz işkrriy reaksiyali tuproklar eng qulay hisoblanadi. Yuqori nordonlik köpgina ekinlar va mikroorganizmlarning ösişi va rivojlanişiga salbiy ta'sir körsatadi. Tuproqning optimal reaksiyasi buğdoyga 6— 7, bedaga 7—8, ğözaga 6—7,3, makkajöxoriga 6—7. Tuproqning potensial nordonligi tuproq qattiq fazasi bilan boğliq bölib, tuproqning tuzli eritmalar bilan özaro ta'sirida tuz kationlari vodorod hamda alyuminiy ionlarini siqib çiqaradigan şaroitlarda yuzaga çiqadi. Siqib çiqariş tarziga qarab potensial nordonlikning almaşinuvçi va gidrolitik şakllari bor.
Mineral öğitlar turini tanlaşda T.n. darajasini hisobga oliş lozim.
Örta Osiyo tuprokdari karbonatlarga boyligi sababli, asosan, kuçsiz işqoriy reaksiyaga ega. Şuning uçun fiziologik jihatdan nordon öğitlarni qöllaş tuproq reaksiyasini nordonlaştirmaydi. Ortiqça nordonlikka qarşi tuproqqa ohak, işqoriylik kuçli bölsa gips solinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПРОҚ НОРДОНЛИГИ, тупроқ кислоталилиги — тупроқнинг асосий хусусиятларидан бири; бунга тупроқ эритмасит водород ионлари, шунингдек, тупроқ сингдирувчи комплексида водород ва алюминий алмашинувчи ионларининг мавжудлиги сабаб бўлади. Т.н. ўсимликлар ҳаётида, тупроқ микрофлораси ҳаёт фаолиятида, моддаларнинг бир ҳолатдан бошқасига айланишида, моддалар миграцияси ғамда тўпланишида катта аҳамиятга эга. Водород (Н) ионларининг ҳолатига кўра Т.н. 2 хил: актуал (фаол) ва потенциал (пассив, «яширин») бўлади. Тупроқнинг актуал нордонлиги эритмадаги водород ионлари концентрациясининг тескари логарифмидан иборат бўлган рН катталиги билан ифодаланади. рН 7 га тенг бўлганда тупроқ эритмасининг реакцияси нейтрал, ундан паст бўлганда нордон, ундан юқори бўлганда ишқорий деб аталади. Тупроқ эритмасининг реакцияси турли тупрокларда ҳар хил (рН 3,5—9 ва бундан юқори). Қора тупроқлар нейтрал актуалга яқин, сур тупроклар эса, асосан, кучсиз ишқорий реакцияга, шўрхоклар, айниқса, содалилари кучли ишкррий реакцияга эга. Ўсимликлар тупроқ реакциясига турлича талабчан. Кучсиз нордон ёки кучсиз ишкррий реакцияли тупроклар энг қулай ҳисобланади. Юқори нордонлик кўпгина экинлар ва микроорганизмларнинг ўсиши ва ривожланишига салбий таъсир кўрсатади. Тупроқнинг оптимал реакцияси буғдойга 6— 7, бедага 7—8, ғўзага 6—7,3, маккажўхорига 6—7. Тупроқнинг потенциал нордонлиги тупроқ қаттиқ фазаси билан боғлиқ бўлиб, тупроқнинг тузли эритмалар билан ўзаро таъсирида туз катионлари водород ҳамда алюминий ионларини сиқиб чиқарадиган шароитларда юзага чиқади. Сиқиб чиқариш тарзига қараб потенциал нордонликнинг алмашинувчи ва гидролитик шакллари бор.
Минерал ўғитлар турини танлашда Т.н. даражасини ҳисобга олиш лозим.
Ўрта Осиё тупрокдари карбонатларга бойлиги сабабли, асосан, кучсиз ишқорий реакцияга эга. Шунинг учун физиологик жиҳатдан нордон ўғитларни қўллаш тупроқ реакциясини нордонлаштирмайди. Ортиқча нордонликка қарши тупроққа оҳак, ишқорийлик кучли бўлса гипс солинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.