Tuproq ostidan suğoriş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 704-b. — ziyouz.com
Tuproq ostidan suğoriş - tuproqning ösimlik ildizi tarqaladigan qatlamini yer osti quvurlari orqali namlaş; suğorişning istiqbolli usullaridan biri. Bu usulni sabzavot, texnika ekinlari yetiştirişda, boğlarda, tokzorlarda va b.da qöllaş samaralidir. T.o.s.da suvni ançagina iqtisod qilişga (30—40%) erişiladi. T.o.s.da suv kam meyorda, ammo tez-tez beriladi, bu esa ösimliklarning yaxşi rivojlanişiga qulaylik tuğdiradi. Suğorişning bu usulida ösimliklarning ildiz sistemalari tarqaladigan zonada nam zaxiralari eng köp töplanadi, ustki qatlam (0—15 sm) esa quruq holda qoladi yoki bir qadar namlanadi. Natijada tuproq betida qatqaloq ğosil bölmaydi, ustki qatlamdan havoning yaxşi ötişi ta'minlanadi, begona ötlarning ösişi va köpayişiga şaroit bölmaydi. T.o.s. uçun tuproq yuqori kapillyarlik xususiyatiga ega bölişi, suv beriladigan uçastka tekis bölişi şart. Bu usulni yirik donador, toşloq va şörlangan tuproqda qöllaş mumkin emas. Namlagiç sifatida teşikçalari bölgan sopol, plastmassa va b. quvurlardan foydalaniladi. Suv beriş tarziga qarab T.o.s bosimli, bosimsiz va vakuumli bölişi mumkin. Bosimli T.o.s.ni qöllaş böyiça birinçi tajribalar Özbekistonda 20-a. ning 30-y.lar oxiri — 40-y.larning boşlarida SoyuzNIXI ning Markaziy tajriba melioratsiya styasida, keyinroq Oqqovoq agrotexnika tajriba styasida ötkazilgan. 60—70-y.larda T.o.s. texnologiyasi va konstruksiyasi turli tuproq tiplarida örganildi. T.o.sning tajriba — işlab çiqariş. tizimlari Mirzaçöl va Jizzax çölining özlaştirilgan yerlarida (kam şörlangan surötloqi yengil tuproqlarda), ularning eng yiriklari Sirdaryo viloyatida 50—200 ga maydonda qurilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПРОҚ ОСТИДАН СУҒОРИШ - тупроқнинг ўсимлик илдизи тарқаладиган қатламини ер ости қувурлари орқали намлаш; суғоришнинг истиқболли усулларидан бири. Бу усулни сабзавот, техника экинлари етиштиришда, боғларда, токзорларда ва б.да қўллаш самаралидир. Т.о.с.да сувни анчагина иқтисод қилишга (30—40%) эришилади. Т.о.с.да сув кам меъёрда, аммо тез-тез берилади, бу эса ўсимликларнинг яхши ривожланишига қулайлик туғдиради. Суғоришнинг бу усулида ўсимликларнинг илдиз системалари тарқаладиган зонада нам захиралари энг кўп тўпланади, устки қатлам (0—15 см) эса қуруқ ҳолда қолади ёки бир қадар намланади. Натижада тупроқ бетида қатқалоқ ғосил бўлмайди, устки қатламдан ҳавонинг яхши ўтиши таъминланади, бегона ўтларнинг ўсиши ва кўпайишига шароит бўлмайди. Т.о.с. учун тупроқ юқори капиллярлик хусусиятига эга бўлиши, сув бериладиган участка текис бўлиши шарт. Бу усулни йирик донадор, тошлоқ ва шўрланган тупроқда қўллаш мумкин эмас. Намлагич сифатида тешикчалари бўлган сопол, пластмасса ва б. қувурлардан фойдаланилади. Сув бериш тарзига қараб Т.о.с босимли, босимсиз ва вакуумли бўлиши мумкин. Босимли Т.о.с.ни қўллаш бўйича биринчи тажрибалар Ўзбекистонда 20-а. нинг 30-й.лар охири — 40-й.ларнинг бошларида СоюзНИХИ нинг Марказий тажриба мелиорация стясида, кейинроқ Оққовоқ агротехника тажриба стясида ўтказилган. 60—70-й.ларда Т.о.с. технологияси ва конструкцияси турли тупроқ типларида ўрганилди. Т.о.снинг тажриба — ишлаб чиқариш. тизимлари Мирзачўл ва Жиззах чўлининг ўзлаштирилган ерларида (кам шўрланган сурўтлоқи енгил тупроқларда), уларнинг энг йириклари Сирдарё вилоятида 50—200 га майдонда қурилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.