Tuproq tasnifi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 704–705-b. — ziyouz.com
Tuproq tasnifi — tuproklarni muayyan belgilar asosida taksonomik birliklarga böliş. Hoz. zamon genetik T.t. tuproq xrsil bölişi, rivojlanişi, evolyutsiyasi jarayonlari va xususiyatlarini özida aks ettirgan tuproq profilining tuzilişiga asoslangan. Asosiy tasniflaş birligi — tuproq genetik tipidir. Hoz. zamon tasnifida 100 dan ortiq tuproq tiplari ajratilgan bölib, ular öz navbatida tipçalar, turkum, tur va xillarga bölinadi. Tuproq diagnostikasi, ya'ni obyektiv belgilar sistemasi tasnifning eng muhim qismi bölib, tuproqni tasnifning barça taksonomik darajalarida ajratişga imkon beradi. Tuproqni amaliy (agrar, işlab çiqariş., meliorativ, örmonçilik va b.) jihatdan guruğlarga ajratiş katta ahamiyatga ega. Yagona xalqaro T.t. işlab çiqilmagan. FAO, YUNESKO tomonidan (1968—74) dunyo tuproq xaritasini tuzişda birinçi dunyo tuproq sistemasini yaratişga urinib körildi.
Örta Osiyoning suğorma dehqonçilik mintaqalari tuproqlari suğoriladigan tuproklar tarzida tasniflanadi. Yangi T.t.da suğoriş ta'sirida tuproq jarayonlari xarakterining tubdan özgarganligini hisobga olib, ular alohida tuproq tipi sifatida ajratilgan. Bunda tuproqning zonal joylaniş holati, suğoriş ta'sirida özgarganlik darajasi, avtomorflik va gidromorflik şaroitlari e'tiborga olinadi. Zonal joylaniş holati suğoriladigan tuproqning ma'lum kenglik zonasi yoki balandlik mintaqasiga mansubligini körsatadi. Şunga köra, Örta Osiyoning tekislik qismi sur tusli qönğir, qumli çöl, taqirli va taqir, şuningdek, gidromorf şaroitda ularga yöldoş ötloqi, botqoqiötloqi va botqoqi tuproqlar tarqalgan ç>;l zonasi sifatida qaraladi. Balandlik mintaqasi sistemasining quyi qismi — toğ oldi va toğ etagi tekisliklarida oç tusli tipik va töq tusli sur tuproqlar, daryo vodiylari hamda sazlarda esa sur tuproq mintaqasining gidromorf, ötloqi, botqoqiötloqi va botqoqi tuprokdari rivojlangan. Bu zona va mintaqaçar şaroitida rivojlangan suğoriladigan tuproqlar profilida tabiiy zonal tuproqning ba'zi belgi va xususiyatlari saklanadi. Şu asosda suğoriladigan tuproqlarning quyidagi tiplari ajratilgan (1974): çöl zonasining ötloqivoha, botqoqivoha va taqirli voha; sur tuproklar mintaqasining ötloqivoha; botqoqivoha, sur voha tuprokdari. Voha tuproqlarining rivojlaniş etapi yoki bosqiçlari tipçalar bilan ifodalanadi. Tuproklar özining tabiiy tuproq belgilarini saklagan holda, ya'ni tip darajasida sugoriladigan sur tuproqlar, suğoriladigan sur tusli qönğir tuproklar va şu kabi deb, agar tuprokda yangi şaroitga xos bölgan belgilar paydo bölsa, tipça darajasiga bözvoha, taqirli voha tuproklar va şu kabi deb ataladi. Bundan ham kiçik taksonomik birlikka, ya'ni turkum va xillarga şörlaniş, şörtoblaniş, tuproq hosil qiluvçi ona jins, granulometrik tarkibiga qarab ajratiladi.
Ad.: Azimboyev S, Tuproq va uning turlari, T., 1986.
Sobirjon Azimboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПРОҚ ТАСНИФИ — тупрокларни муайян белгилар асосида таксономик бирликларга бўлиш. Ҳоз. замон генетик Т.т. тупроқ хрсил бўлиши, ривожланиши, эволюцияси жараёнлари ва хусусиятларини ўзида акс эттирган тупроқ профилининг тузилишига асосланган. Асосий таснифлаш бирлиги — тупроқ генетик типидир. Ҳоз. замон таснифида 100 дан ортиқ тупроқ типлари ажратилган бўлиб, улар ўз навбатида типчалар, туркум, тур ва хилларга бўлинади. Тупроқ диагностикаси, яъни объектив белгилар системаси таснифнинг энг муҳим қисми бўлиб, тупроқни таснифнинг барча таксономик даражаларида ажратишга имкон беради. Тупроқни амалий (аграр, ишлаб чиқариш., мелиоратив, ўрмончилик ва б.) жиҳатдан гуруғларга ажратиш катта аҳамиятга эга. Ягона халқаро Т.т. ишлаб чиқилмаган. ФАО, ЮНЕСКО томонидан (1968—74) дунё тупроқ харитасини тузишда биринчи дунё тупроқ системасини яратишга уриниб кўрилди.
Ўрта Осиёнинг суғорма деҳқончилик минтақалари тупроқлари суғориладиган тупроклар тарзида таснифланади. Янги Т.т.да суғориш таъсирида тупроқ жараёнлари характерининг тубдан ўзгарганлигини ҳисобга олиб, улар алоҳида тупроқ типи сифатида ажратилган. Бунда тупроқнинг зонал жойланиш ҳолати, суғориш таъсирида ўзгарганлик даражаси, автоморфлик ва гидроморфлик шароитлари эътиборга олинади. Зонал жойланиш ҳолати суғориладиган тупроқнинг маълум кенглик зонаси ёки баландлик минтақасига мансублигини кўрсатади. Шунга кўра, Ўрта Осиёнинг текислик қисми сур тусли қўнғир, қумли чўл, тақирли ва тақир, шунингдек, гидроморф шароитда уларга йўлдош ўтлоқи, ботқоқиўтлоқи ва ботқоқи тупроқлар тарқалган ч>;л зонаси сифатида қаралади. Баландлик минтақаси системасининг қуйи қисми — тоғ олди ва тоғ этаги текисликларида оч тусли типик ва тўқ тусли сур тупроқлар, дарё водийлари ҳамда сазларда эса сур тупроқ минтақасининг гидроморф, ўтлоқи, ботқоқиўтлоқи ва ботқоқи тупрокдари ривожланган. Бу зона ва минтақачар шароитида ривожланган суғориладиган тупроқлар профилида табиий зонал тупроқнинг баъзи белги ва хусусиятлари сакланади. Шу асосда суғориладиган тупроқларнинг қуйидаги типлари ажратилган (1974): чўл зонасининг ўтлоқивоҳа, ботқоқивоҳа ва тақирли воҳа; сур тупроклар минтақасининг ўтлоқивоҳа; ботқоқивоҳа, сур воҳа тупрокдари. Воҳа тупроқларининг ривожланиш этапи ёки босқичлари типчалар билан ифодаланади. Тупроклар ўзининг табиий тупроқ белгиларини саклаган ҳолда, яъни тип даражасида сугориладиган сур тупроқлар, суғориладиган сур тусли қўнғир тупроклар ва шу каби деб, агар тупрокда янги шароитга хос бўлган белгилар пайдо бўлса, типча даражасига бўзвоҳа, тақирли воҳа тупроклар ва шу каби деб аталади. Бундан ҳам кичик таксономик бирликка, яъни туркум ва хилларга шўрланиш, шўртобланиш, тупроқ ҳосил қилувчи она жинс, гранулометрик таркибига қараб ажратилади.
Ад.: Азимбоев С, Тупроқ ва унинг турлари, Т., 1986.
Собиржон Азимбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.