Tuproqqal'a
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 710–711-b. — ziyouz.com
Tuproqqal'a — qad. şaharqal'a xarobasi; mil. 3—4-a.lardagi xorazmşohlar qarorgohi. Hoz. Beruniy ş. atrofidagi hududda joylaşgan. 1938—50 y.larda S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi tomonidan örganilgan. T. tarhi töğri burçakli (500x350 m) bölib, gumbazsimon yölakli va burjli mudofaa devori bilan öralgan. Devorning mustahkam jan. darvozasidan otaşkada tomon markaziy köça ötgan. Köndalang tuşgan köçalar şaharni 10 ta kvartal (mahalla)ga ajratgan. T.ning madaniy qatlamidan, mil. boşlaridan 6-a.gaça bölgan davrga oid aşyoviy materiallar çiqqan. T.ning şim.şarqiy qismida maxsus kötarma supa (bal. 14 m, mayd. 80*80 m) ustiga xom ğiştdan saroy qurilgan. Unga yondoş qilib bal. 25 m li 3 ta minorasi bölgan ark binosi (mayd. 40x40 m) bunyod etilgan. Arkka şarq tomonidan kutarma yölak orqali kirilgan. T.da 100 ga yaqin turar joy, xöjalik binolari va 8 ta saroy xonalari qazilgan. Xonalar devori börtma naqşlar va relyefli rangli haykallar bilan bezatilgan (q. Tuproqqal'a deeopuii rasmlari va haykalpari). T.ning şarqiy qismida qurolaslaha ustaxonasi bölgan, u yerdan temir nayzalar, 3 parrakli öqlar, saroyning yemirilib ketgan 2qavatidagi podşo arxividan esa teri va yoğoç taxtaçalarga yozilgan 100 dan ortiq hujjat topilgan. Ular qad. xorazmiy gilida bitilgan (1—3-a.lar). T.dan jun, şoyi, ip gazlama parçalari, böyra, rangli gilam, köplab haykal bölaklari, sopol buyumlar va Kuşon tangalari topilgan. T. suğoriş inşootlarining buzilişi, harbiy töqnaşuvlar natijasida xarobaga aylangan.
Ad. Tolstov S. P ., Drevniy Xorezm, M., 1448; Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. T., 1964.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПРОҚҚАЛЪА — қад. шаҳарқалъа харобаси; мил. 3—4-а.лардаги хоразмшоҳлар қароргоҳи. Ҳоз. Беруний ш. атрофидаги ҳудудда жойлашган. 1938—50 й.ларда С. П. Толстое раҳбарлигидаги Хоразм археологияэтнография экспедицияси томонидан ўрганилган. Т. тарҳи тўғри бурчакли (500x350 м) бўлиб, гумбазсимон йўлакли ва буржли мудофаа девори билан ўралган. Деворнинг мустаҳкам жан. дарвозасидан оташкада томон марказий кўча ўтган. Кўндаланг тушган кўчалар шаҳарни 10 та квартал (маҳалла)га ажратган. Т.нинг маданий қатламидан, мил. бошларидан 6-а.гача бўлган даврга оид ашёвий материаллар чиққан. Т.нинг шим.шарқий қисмида махсус кўтарма супа (бал. 14 м, майд. 80*80 м) устига хом ғиштдан сарой қурилган. Унга ёндош қилиб бал. 25 м ли 3 та минораси бўлган арк биноси (майд. 40x40 м) бунёд этилган. Аркка шарқ томонидан кутарма йўлак орқали кирилган. Т.да 100 га яқин турар жой, хўжалик бинолари ва 8 та сарой хоналари қазилган. Хоналар девори бўртма нақшлар ва рельефли рангли ҳайкаллар билан безатилган (қ. Тупроққалъа deeopuii расмлари ва ҳайкалпари). Т.нинг шарқий қисмида қуроласлаҳа устахонаси бўлган, у ердан темир найзалар, 3 парракли ўқлар, саройнинг емирилиб кетган 2қаватидаги подшо архивидан эса тери ва ёғоч тахтачаларга ёзилган 100 дан ортиқ ҳужжат топилган. Улар қад. хоразмий гилида битилган (1—3-а.лар). Т.дан жун, шойи, ип газлама парчалари, бўйра, рангли гилам, кўплаб ҳайкал бўлаклари, сопол буюмлар ва Кушон тангалари топилган. Т. суғориш иншоотларининг бузилиши, ҳарбий тўқнашувлар натижасида харобага айланган.
Ад. Толстов С. П ., Древний Хорезм, М., 1448; Толстов С. П., Қадимги Хоразм маданиятини излаб. Т., 1964.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.