Tuproqqal'a devoriy rasmlari va haykallari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 711-b. — ziyouz.com
Tuproqqal'a devoriy rasmlari va haykallari - Örta Osiyo hududida saqlangan qad. san'at obidalaridan. Tuproqqal'aştm Xorazm şohlari saroyi majmuasi devorlariga işlangan rasmlar va haykallar mil. 1—3-a.larga mansub. Arxeologlar «Şoxlar xonasi» (haykallar guruhida ajdodlar ilohiylaştirilgan bölsa kerak), «Ğalaba xonasi» (gorelyeflarda şoh şonşavkati ifodalangan), «Askarlar xonasi» (şoxlar ulkan, jangçilar kiçik hajmda aks ettirilgan) va b. ramziy atalgan saroy xonalari haykallar, börtma tasvirlar qamda rangtasvir bilan bezatilgan; rangtasvir haykaltaroşlik hamda monumental bezaklarda keng qöllanilgan. Tasvirlar Örta Osiyoda keng tarqalgan usulda — quruq ganç suvoqqa mineral böyoklarga yelim qöşib işlangan: tasvir oq zaminni butunlay qoplab işlanib, qora böyokda tasvirning şakli aniq qilib çizib çiqilgan, söng şakllar içi kerakli ranglar (qora, kök, zangori, qizil, binafşa, puşti va b.) bilan böyalgan. T.d.r. va h., asosan, quyidagiça kompozitsiya tuzilişiga ega: kengligi 0,5—0,7 m bölgan bezak hoşiyadan iborat pastki qism (mas., moviy suv tölqini uzra suzayotgan qizil baliqpar), asosan, tabiiy kattalikda işlangan turli jonzotlar, odamlar tasvirlari, ov manzaralaridan iborat asosiy qism hamda devor bezagini yakunlovçi ganç bezakli friz körinişidagi yuqori qism. Asosiy qismda tasvirlangan ov sahnalari, odamlar tasvirlari diqqatga sazovor, mavzuli lavhalar ösimliksimon naqşlar bilan uyğunlaştirilgan. Yaxşi saqlangan ayrim tasvirlar Xorazm rangtasviri (mas., arfa çalayotgan ayol tasviri)ning işlanişini kuşongandxar an'analari bilan boğlaş imkonini beradi, şuningdek, şunday qiyofalar ğam uçraydiki, bu qiyofalar SuriyaMisr yoki Şim. Qora dengiz böyi xalqlarining rim davri san'atida uçraşini tadqiqotçilar aniklagan. Barça tasvirlar öta erkinlik va qaqqoniylik bilan yaratilgan bölib, Qad. Xorazmning yuksak badiiy madaniyatidan darak beradi.
Ad.:Toprakkala, Trudö Xorezmskoy arxeologoetnografiçeskoy ekspeditsii, t. XIV, M., 1984.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУПРОҚҚАЛЪА ДЕВОРИЙ РАСМЛАРИ ВА ҲАЙКАЛЛАРИ - Ўрта Осиё ҳудудида сақланган қад. санъат обидаларидан. Тупроққалъаштм Хоразм шоҳлари саройи мажмуаси деворларига ишланган расмлар ва ҳайкаллар мил. 1—3-а.ларга мансуб. Археологлар «Шохлар хонаси» (ҳайкаллар гуруҳида аждодлар илоҳийлаштирилган бўлса керак), «Ғалаба хонаси» (горельефларда шоҳ шоншавкати ифодаланган), «Аскарлар хонаси» (шохлар улкан, жангчилар кичик ҳажмда акс эттирилган) ва б. рамзий аталган сарой хоналари ҳайкаллар, бўртма тасвирлар қамда рангтасвир билан безатилган; рангтасвир ҳайкалтарошлик ҳамда монументал безакларда кенг қўлланилган. Тасвирлар Ўрта Осиёда кенг тарқалган усулда — қуруқ ганч сувоққа минерал бўёкларга елим қўшиб ишланган: тасвир оқ заминни бутунлай қоплаб ишланиб, қора бўёкда тасвирнинг шакли аниқ қилиб чизиб чиқилган, сўнг шакллар ичи керакли ранглар (қора, кўк, зангори, қизил, бинафша, пушти ва б.) билан бўялган. Т.д.р. ва ҳ., асосан, қуйидагича композиция тузилишига эга: кенглиги 0,5—0,7 м бўлган безак ҳошиядан иборат пастки қисм (мас., мовий сув тўлқини узра сузаётган қизил балиқпар), асосан, табиий катталикда ишланган турли жонзотлар, одамлар тасвирлари, ов манзараларидан иборат асосий қисм ҳамда девор безагини якунловчи ганч безакли фриз кўринишидаги юқори қисм. Асосий қисмда тасвирланган ов саҳналари, одамлар тасвирлари диққатга сазовор, мавзули лавҳалар ўсимликсимон нақшлар билан уйғунлаштирилган. Яхши сақланган айрим тасвирлар Хоразм рангтасвири (мас., арфа чалаётган аёл тасвири)нинг ишланишини кушонгандхар анъаналари билан боғлаш имконини беради, шунингдек, шундай қиёфалар ғам учрайдики, бу қиёфалар СурияМиср ёки Шим. Қора денгиз бўйи халқларининг рим даври санъатида учрашини тадқиқотчилар аниклаган. Барча тасвирлар ўта эркинлик ва қаққонийлик билан яратилган бўлиб, Қад. Хоразмнинг юксак бадиий маданиятидан дарак беради.
Ад.:Топраккала, Трудў Хорезмской археологоэтнографической экспедиции, т. XIV, М., 1984.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.