Tuproqşunoslik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 708–709-b. — ziyouz.com

Tuproqşunoslik - tuproq haqidagi fan; uning tarkibi, xossalari, kelib çiqişi, taraqqiyoti, geografik tarqalişi, unumli foydalaniş usullari va unumdorligini oşiriş yöllarini örganadi. T. tabiiytarixiy fanlarga mansub bölib, tuproqni tabiat mahsuli, mehnat predmete, işlab çiqariş. vositasi sifatida tadqiq etadi. T. iklimşunoslik, geomorfologiya, petrografiya, ösimliklar fiziologiyasi kabi boşqa tabiiy fanlar bilan uzviy boğliq. Q.x.da tuproq unumdorligini oşiriş, sanoat öğitlarini qöllaş, yerning meliorativ holatini yaxşilaş, tuprok, eroziyasiga qarşi kuraş va b. masalalarni hal qilişda, ayniqsa, katta ahamiyatga ega. Tuproq 18-a. oxirlaridan örganila boşlandi. 19-a. örtalarida tuproqni geologik hosila deb qarovçi agrogeologik yönaliş vujudga keldi. 19-a. oxirlarida V.V. Dokuçayev Rossiyada tirik va ulik tabiat xususiyatlariga ega tabiiytarixiy jins — tuproq töğrisidagi tuşunçani asoslagan genetik T.ni yaratdi. T.ning agronomik yönalişi (tuproq bilan ösimlik örtasidagi özaro boğliqlik, tuproq unumdorligi)ni P.A. Kostiçev, geografik yönalişi (tuproq kesmasining tuproq hosil böliş jarayoni bilan boğliq holda soliştirma tahlili)ni esa K.D. Glinka, N. M. Sibirsev va b. rivojlantirdi. Agronomik, örmon va meliorativ T. — T.ningamaliy sohalaridir. 20-a. boşlarida T.ning yangi — kimyoviy yönalişi vujudga keldi. Bu yönalişni tuproq kolloid kimyosi asosçisi K. K. Gedroys yaratdi.

20-y.larda V. I. Vernadskiy tuproq hosil bölişida tirik organizmlar ahamiyatini örganib, T.da biogeok i m yo yönalişga asos soldi. 30-y.larga kelib, tuproq fizik kimyosi, fizikasi, mineralogiyasi, mikrobiologiyasi kabi boşqa bölimlar ham şakllandi. T.ning şu davrdagi hamda keyinçalik rivojlanişida N.A.Dimo, N.A. Gerasimov, Ye.N.Ivanova, V. A. Kovda, B.B. Polinov, L. I. Prasolov, N. N. Rozov, I. V. Tyurin va b.ning işlari yetakçi axamiyatga ega böddi.

T.ning Özbekistonda rivojlanişi Turkiston unti qoşida Tuproqşunoslik va geobotanika intining taşkil etilişi bilan uzviy boğliq (q. Tuproqşunosyaik va agrokimyo institutö). Bungaça Örta Osiyo hududi tuproqlarini A. Middendorf, A.N. Krasnov, N. Teyx tadqiq etgan. P. S. Kossoviç rağbarligida Yer tuziş va dehqonçilik boş boşqarmasining qişloq xöjaligi. kimyosi lab. (Rossiya; 1897 y.da taşkil kilingan) tomonidan Mirzaçöl va Andijon tajriba dalalari tuprogining kimyoviy va granulometrik tarkiblari tadqiq qilindi. Bu tadqiqotlar natijasida sur tuproklarda fosfor, kaliyning köpligi, gumus (çirindi)ning esa kam ekanligi va karbonatlarga töyinganligi aniqlandi. S. S. Neustruyev işlarida tipik sur tuproklar tavsiflangan va şu tipdagi tuproklar terminologiyasiga asos solingan.

T.ning geografik, kimyoviy va biogeokimyo yönalişlari sintezi tuproqning 4 asosiy: qattiq, suyuq, gazsimon va tirik qismlardan iborat ekanligini körsatdi. Tuproqning bu tarkibiy qismlarida modda va energiya almaşinuvi doimo özaro ta'sir etib, uzluksiz keçadi. Tuproqda tirik organizmlarning bölişi uni biosferaning tirik mavjudotlari katoriga kiritiş imkonini berdi. Şu asosda tuggroq unumdorligi, tasnifi va diagnostikasi haqidagi ta'limot takomillaştirildi.

Özbekistonda T. rivojida M. B. Bahodirov, B. V. Gorbunov, V. B. Gussak, N.V. Kimberg, M. A. Orlov, M. A. Pankov, A. M. Rasulov, S. N.Rijov. X. Maxsudov, M. U. Umarov, O. Komilov va b.ning hissasi katta. Özbekiston tuttroqşunoslari suğorma dehqonçilik mintaqalari uçun afokompleks tadbirlar sistemasi, ya'ni yerni çukur haydaş, suğoriş, mineral va mahalliy öğitlardan unumli foydalaniş; şörlangan va botqoqlangan yerlarning meliorativ holatini tubdan yaxşilaş çoralari va b.ni işlab çiqdilar. Tuproqşunoslik va afokimyo intida tadqiqot natijalari umumlaştirildi, kam örganilgan va hali örganilmagan joylar tuproqlari eroziongeografik jihatdan tadqiq etiddi. Yangi ma'lumotlar tuproq tasnifini nazariy tomondan qayta körib çiqişni va uning yangi variantini yaratiş imkonini berdi.

T.ning ilmiy, nazariy va amaliy masalalari Özbekiston Respublikasi Yer resurslari davlat qömitasining Tuproqşunoslik va agrokimyo inti, qişloq xöjaligi. oliy öquv yurtlari va ÖzMU ning tuproqşunoslik kafedralari va b. ilmiy muassasalarida örganiladi. Ilmiy işlar natijalari davriy ilmiy jurnali lar, şuningdek, ilmiy töplamlarda naşr qilinadi.

Ad.: Pankov M. A., Tuproqşunoslik, T., 1970; Bahodirov M ., Rasulov A., Tuproqşunoslik, T., 1975; Rasulov A., Ermatov A. K,., Tuprokşunoslikasoslari va dehqonçilik, T., 1980.

Hodimat Maxsudov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУПРОҚШУНОСЛИК - тупроқ ҳақидаги фан; унинг таркиби, хоссалари, келиб чиқиши, тараққиёти, географик тарқалиши, унумли фойдаланиш усуллари ва унумдорлигини ошириш йўлларини ўрганади. Т. табиийтарихий фанларга мансуб бўлиб, тупроқни табиат маҳсули, меҳнат предмете, ишлаб чиқариш. воситаси сифатида тадқиқ этади. Т. иклимшунослик, геоморфология, петрография, ўсимликлар физиологияси каби бошқа табиий фанлар билан узвий боғлиқ. Қ.х.да тупроқ унумдорлигини ошириш, саноат ўғитларини қўллаш, ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, тупрок, эрозиясига қарши кураш ва б. масалаларни ҳал қилишда, айниқса, катта аҳамиятга эга. Тупроқ 18-а. охирларидан ўрганила бошланди. 19-а. ўрталарида тупроқни геологик ҳосила деб қаровчи агрогеологик йўналиш вужудга келди. 19-а. охирларида В.В. Докучаев Россияда тирик ва улик табиат хусусиятларига эга табиийтарихий жинс — тупроқ тўғрисидаги тушунчани асослаган генетик Т.ни яратди. Т.нинг агрономик йўналиши (тупроқ билан ўсимлик ўртасидаги ўзаро боғлиқлик, тупроқ унумдорлиги)ни П.А. Костичев, географик йўналиши (тупроқ кесмасининг тупроқ ҳосил бўлиш жараёни билан боғлиқ ҳолда солиштирма таҳлили)ни эса К.Д. Глинка, Н. М. Сибирцев ва б. ривожлантирди. Агрономик, ўрмон ва мелиоратив Т. — Т.нингамалий соҳаларидир. 20-а. бошларида Т.нинг янги — кимёвий йўналиши вужудга келди. Бу йўналишни тупроқ коллоид кимёси асосчиси К. К. Гедройц яратди.

20-й.ларда В. И. Вернадский тупроқ ҳосил бўлишида тирик организмлар аҳамиятини ўрганиб, Т.да биогеок и м ё йўналишга асос солди. 30-й.ларга келиб, тупроқ физик кимёси, физикаси, минералогияси, микробиологияси каби бошқа бўлимлар ҳам шаклланди. Т.нинг шу даврдаги ҳамда кейинчалик ривожланишида Н.А.Димо, Н.А. Герасимов, Е.Н.Иванова, В. А. Ковда, Б.Б. Полинов, Л. И. Прасолов, Н. Н. Розов, И. В. Тюрин ва б.нинг ишлари етакчи ахамиятга эга бўдди.

Т.нинг Ўзбекистонда ривожланиши Туркистон унти қошида Тупроқшунослик ва геоботаника интининг ташкил этилиши билан узвий боғлиқ (қ. Тупроқшуносяик ва агрокимё институтў). Бунгача Ўрта Осиё ҳудуди тупроқларини А. Миддендорф, А.Н. Краснов, Н. Тейх тадқиқ этган. П. С. Коссович рағбарлигида Ер тузиш ва деҳқончилик бош бошқармасининг қишлоқ хўжалиги. кимёси лаб. (Россия; 1897 й.да ташкил килинган) томонидан Мирзачўл ва Андижон тажриба далалари тупрогининг кимёвий ва гранулометрик таркиблари тадқиқ қилинди. Бу тадқиқотлар натижасида сур тупрокларда фосфор, калийнинг кўплиги, гумус (чиринди)нинг эса кам эканлиги ва карбонатларга тўйинганлиги аниқланди. С. С. Неуструев ишларида типик сур тупроклар тавсифланган ва шу типдаги тупроклар терминологиясига асос солинган.

Т.нинг географик, кимёвий ва биогеокимё йўналишлари синтези тупроқнинг 4 асосий: қаттиқ, суюқ, газсимон ва тирик қисмлардан иборат эканлигини кўрсатди. Тупроқнинг бу таркибий қисмларида модда ва энергия алмашинуви доимо ўзаро таъсир этиб, узлуксиз кечади. Тупроқда тирик организмларнинг бўлиши уни биосферанинг тирик мавжудотлари каторига киритиш имконини берди. Шу асосда туггроқ унумдорлиги, таснифи ва диагностикаси ҳақидаги таълимот такомиллаштирилди.

Ўзбекистонда Т. ривожида М. Б. Баҳодиров, Б. В. Горбунов, В. Б. Гуссак, Н.В. Кимберг, М. А. Орлов, М. А. Панков, А. М. Расулов, С. Н.Рижов. X. Махсудов, М. У. Умаров, О. Комилов ва б.нинг ҳиссаси катта. Ўзбекистон туттроқшунослари суғорма деҳқончилик минтақалари учун афокомплекс тадбирлар системаси, яъни ерни чукур ҳайдаш, суғориш, минерал ва маҳаллий ўғитлардан унумли фойдаланиш; шўрланган ва ботқоқланган ерларнинг мелиоратив ҳолатини тубдан яхшилаш чоралари ва б.ни ишлаб чиқдилар. Тупроқшунослик ва афокимё интида тадқиқот натижалари умумлаштирилди, кам ўрганилган ва ҳали ўрганилмаган жойлар тупроқлари эрозионгеографик жиҳатдан тадқиқ этидди. Янги маълумотлар тупроқ таснифини назарий томондан қайта кўриб чиқишни ва унинг янги вариантини яратиш имконини берди.

Т.нинг илмий, назарий ва амалий масалалари Ўзбекистон Республикаси Ер ресурслари давлат қўмитасининг Тупроқшунослик ва агрокимё инти, қишлоқ хўжалиги. олий ўқув юртлари ва ЎзМУ нинг тупроқшунослик кафедралари ва б. илмий муассасаларида ўрганилади. Илмий ишлар натижалари даврий илмий журнали лар, шунингдек, илмий тўпламларда нашр қилинади.

Ад.: Панков М. А., Тупроқшунослик, Т., 1970; Баҳодиров М ., Расулов А., Тупроқшунослик, Т., 1975; Расулов А., Эрматов А. К,., Тупрокшуносликасослари ва деҳқончилик, Т., 1980.

Ҳодимат Махсудов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.