Tur hosil bölişi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 712-b. — ziyouz.com
Tur hosil bölişi - ajdod turning bir neça yangi gurux,par (liniyalar)ga ajralişi orqali yangi turlar hosil bölişi jarayoni. T.h.b. muammosini Ç. Darvin (1859) özining divergensiya konsepsiyasida uzilkesil hal qilib bergan. Uning körsatişiça, divergensiya tur içida boradigan kuraş şaroitida tabiiy tanlaniş tufayli dastlabki formadan eng köp farq qiladigan belgiga ega bölgan individlarning saqlanib qolişi orqali sodir böladi. Zamonaviy tasavvurlarga qaraganda, T.h.b. dizruptiv tanlaniş nazorati ostida boradi; buning uçun tur içida keskin raqobat bölişi şart emas. T.h.b.ning allopatrik va simpatrik yöllari bor. Allopatrik T.h.b. muayyan tur populyatsiyalarining hududiy alohidalanişi bilan boğliq. Tur arealining har xil qismida tarqalgan populyatsiyalar turli yönalişlardagi tabiiy tanlaniş ta'siriga uçraydi; geografik izolyatsiya esa bunday alohidalangan populyatsiyalar örtasidagi genetik informatsiya almaşinuviga tösqinlik qiladi. Astasekin bunday populyatsiyalarda mikroevolyutsiya jarayoniga olib keluvçi genetik divergensiya sodir böladi va populyatsiya individlari dastlabki tur individlaridan aniq farq qiladigan belgilarga ega bölib qoladi. Agar bu belgilar ajdod turning boşka populyatsiyalari bilan çatişmasligiga olib keladigan bölsa, u holda hosil bölgan forma yangi turga aylanadi. Tur öz arealidan taşqarida tarqaladigan bölsa, yangi hududda hali tabiiy tanlaniş ta'sirida muvozanat holatiga kelmagan populyatsiyaning yaşab krlişiga olib kelişi mumkin. Bunday populyatsiya tasodifan tanlangan individlar yiğindisidan iborat böladigan yangi şaroitga moslanişga imkon beradigan tabiiy tanlaniş ta'sirida genotipik jihatdan juda tez qayta quriliş («genetik revolyutsiya»)ga sabab bölişi mumkin. Kam sonli populyatsiyalarning hududiy alohidalanişida mikroevolyutsion jarayonlarda genlar dreyfi asosiy ahamiyatga ega.
Simpatrik T.h.b. populyatsiyada bir-biridan farq qiladigan bir neça formalarning bölişi va ularning bitta umumiy hududda tarqalişi (polimorfizm) asosida sodir böladi. Poliploidizatsiya orqali ösimliklarda (ba'zan hayvonlarda) yangi turlar paydo bölişi simpatrik T.h.b. ning öziga xos usuli hisoblanadi. Bunda vujudga kelgan yangi turlar avval boşdan otaona populyatsiyadan genetik alohidalangan böladi. Agar ular jinssiz köpayiş yoki partenogenez xususiyatiga ega bölib, ajdod forma bilan çatişmaydigan bölsa, yangi tur sifatida saqlanib qoladi.
Ba'zan «T.h.b.» terminidan keng ma'noda bir turning astasekin ikkinçi turga aylanişi (turlar sonining oşmasdan filetik T.h.b.), şuningdek, duragaylaş orkali yangi tur hosil bölişi (törsimon evolyutsiya) jarayonlarini tuşuntirişda ham foydalaniladi. T.h.b. ning bir qança muammolari uzilkesil hal etilmagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУР ҲОСИЛ БЎЛИШИ - аждод турнинг бир неча янги гурух,пар (линиялар)га ажралиши орқали янги турлар ҳосил бўлиши жараёни. Т.ҳ.б. муаммосини Ч. Дарвин (1859) ўзининг дивергенция концепциясида узилкесил ҳал қилиб берган. Унинг кўрсатишича, дивергенция тур ичида борадиган кураш шароитида табиий танланиш туфайли дастлабки формадан энг кўп фарқ қиладиган белгига эга бўлган индивидларнинг сақланиб қолиши орқали содир бўлади. Замонавий тасаввурларга қараганда, Т.ҳ.б. дизруптив танланиш назорати остида боради; бунинг учун тур ичида кескин рақобат бўлиши шарт эмас. Т.ҳ.б.нинг аллопатрик ва симпатрик йўллари бор. Аллопатрик Т.ҳ.б. муайян тур популяцияларининг ҳудудий алоҳидаланиши билан боғлиқ. Тур ареалининг ҳар хил қисмида тарқалган популяциялар турли йўналишлардаги табиий танланиш таъсирига учрайди; географик изоляция эса бундай алоҳидаланган популяциялар ўртасидаги генетик информация алмашинувига тўсқинлик қилади. Астасекин бундай популяцияларда микроэволюция жараёнига олиб келувчи генетик дивергенция содир бўлади ва популяция индивидлари дастлабки тур индивидларидан аниқ фарқ қиладиган белгиларга эга бўлиб қолади. Агар бу белгилар аждод турнинг бошка популяциялари билан чатишмаслигига олиб келадиган бўлса, у ҳолда ҳосил бўлган форма янги турга айланади. Тур ўз ареалидан ташқарида тарқаладиган бўлса, янги ҳудудда ҳали табиий танланиш таъсирида мувозанат ҳолатига келмаган популяциянинг яшаб крлишига олиб келиши мумкин. Бундай популяция тасодифан танланган индивидлар йиғиндисидан иборат бўладиган янги шароитга мосланишга имкон берадиган табиий танланиш таъсирида генотипик жиҳатдан жуда тез қайта қурилиш («генетик революция»)га сабаб бўлиши мумкин. Кам сонли популяцияларнинг ҳудудий алоҳидаланишида микроэволюцион жараёнларда генлар дрейфи асосий аҳамиятга эга.
Симпатрик Т.ҳ.б. популяцияда бир-биридан фарқ қиладиган бир неча формаларнинг бўлиши ва уларнинг битта умумий ҳудудда тарқалиши (полиморфизм) асосида содир бўлади. Полиплоидизация орқали ўсимликларда (баъзан ҳайвонларда) янги турлар пайдо бўлиши симпатрик Т.ҳ.б. нинг ўзига хос усули ҳисобланади. Бунда вужудга келган янги турлар аввал бошдан отаона популяциядан генетик алоҳидаланган бўлади. Агар улар жинссиз кўпайиш ёки партеногенез хусусиятига эга бўлиб, аждод форма билан чатишмайдиган бўлса, янги тур сифатида сақланиб қолади.
Баъзан «Т.ҳ.б.» терминидан кенг маънода бир турнинг астасекин иккинчи турга айланиши (турлар сонининг ошмасдан филетик Т.ҳ.б.), шунингдек, дурагайлаш оркали янги тур ҳосил бўлиши (тўрсимон эволюция) жараёнларини тушунтиришда ҳам фойдаланилади. Т.ҳ.б. нинг бир қанча муаммолари узилкесил ҳал этилмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.