Turdi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 720–721-b. — ziyouz.com
Turdi TURDI, Turdiy (asl ismi va taxallusi; forstojik şe'rlaridagi taxallusi esa Faroğiy) (17-a., Buxoro — taxm. 1699/1700, Xöjand) — şoir. Buxoro madrasalarida ta'lim olgan. Abdulazizxon davrida saroyning amaldorlaridan, yuz uruğining közga köringan siyosiy arboblaridan bölgan. Subhonqulixon taxtga çiqqaç, saroydan uzoqlaştirilgan. Aştarxoniylarga qarşi 1685—86 y.larda kötarilgan xalq isyonida faol iştirok etgan. Isyon bostirilgaç, T. Jizzax, söng Xöjandga borib, muhtojlik va uzluksiz ma'naviy tuşkunlikda kun keçirgan. T. özbek va fors tillarini yaxşi bilgan. «Dar mazammati sipohigari» şe'rida özining asosiy kasbkori sipohiylik («harbiylik») bölganini, şu kasbi bilan uzoq yillar nimalarnidir tama' qilib, şohlarga xizmat qilganini, lekin oxiroqibatda heç narsaga erişa olmaganini afsus bilan ma'lum qilgan. Lekin qarbiylik bilan bir qatorda T. öz zamonasining öqimişli, Şarq adabiyotidan mukammal xabardor, hayot, jamiyat haqida keng tuşunçaga ega kişilaridan bölgan. Uning jamiyatda tutgan mavqei esa öz atrofida yuz berayotgan voqeahodisalarga faol aralaşişni taqozo etgan.
T. ning adabiy merosi 18 şe'rdan iborat bölib, ulardan 12 tasi ğazal, 5 tasi muxammas va bittasi fard janriga oid. 434 misra hajmidagi bu merosning 165 misrasi Subhonqulixon haqidagi maşhur hajviyani taşkil etgan («Subhonqulixon töğrisida hajviya», 1691).
T. ham öz ijodini boşqa şoirlar kabi an'anaviy işq mavzuidan boşlagan. Uning:
Turkona xirom ayladi ul şöxi diloro,
Dil mulkini bir göşai çaşm ayladi yağmo.
matlai bilan boşlangan işqiy ğazali lirikaning yaxşi namunalaridan hisoblanadi. T. ning lirik ğazallari boşqa şoirlarnikidan özining nihoyatda ixçamligi, ya'ni 3—4—5 baytdan iboratligi bilan ajralib turadi. Uning tasavvufiy şe'rlari ham ğoyat gözal va falsafiy teran mazmunga boy («...Ibrat ila boq, közung tufroqqa tölmasdan burun»).
T. ğazallarining aksariyati hali heç kim qalamga olmagan, ötkir ijtimoiysiyosiy va falsafiyaxloqiy mavzularga bağişlangan. Ayniqsa, şoirning:
Top köngullik beklar, manman demang, kenglik qiling,
Töqson ikki böli özbek yurtidur, tenglik qiling...
matlai bilan boşlanadigan ğazalida yurgni boşqarayotgan beklarga murojaat qilib, ularni keng fe'lli, özaro ittifoq bölişga, bir-birini uruğçilik belgilariga qarab kamsitmaslikka çaqiriş uning öz davridagi yuksak fikrli, vatanparvar va haqiqiy insonparvar kişi bölganligidan dalolat beradi.
Subhonqulixon töğrisidagi hajviy muxammasi T. ning şoh. asari xisoblanadi. Asarda Subhonqulixon davlat tepasiga kelgaç, mamlakatda ahvol yomon tomonga özgarganligi, osoyiştalik örnini tartibsizlik, adlu karam örnini özaro nifoq egallagani öz aksini topgan. Şohning aybi şundaki, u taxtga ötirişi bilanoq tajribali, işbilarmon mulozimlarni quvib, ularning örniga öz atrofida davlatni boşqariş işidan butunlay xabarsiz, fikrmulohazalari sayoz, axloqan tuban kişilarni yiğadi. T. bu asarida Subhonqulixon qiyofasida johil şoh timsolini yaratadi. Uşbu hajviy asari bilan T. özbek hajviyotini Alişer Navoiydan keyin yangi bir bosqiçga kötargan.
T. ijodi hayotiy faktlarga, teran mulohazalarga boyligi va uslubining realistik xarakteri bilan özbek adabiyoti rivojiga samarali ta'sir qilgan. Maxmur, Gulxaniy kabi satirik şoirlar ijodining şakllanişida muhim bosqiç bölgan. A. Majidiy tomonidan topilgan va 1924—25 y.larda naşr etilgan şe'rlar qölyozmasi Abu Rayxrn Beruniy nomidagi Özbekiston FA Şarqşunoslik inti fondida saklanadi (inv. № 1407).
As.:Tanlangana asarlar [2naşr],T., 1960; Şe'rlar, T., 1971; Izbr. proizvedeniya, T., 1951.
Ad.: Yoqubov H., Turdi ijodiyoti, T., 1941;Abdullayev V., Özbek adabiyoti tarixi [2kitob|, T., 1967; Antologiya uzbekskoy poezii, M., 1950; Ma'naviyat yulduzlari, T., 2001.
Abduqodir Hayitmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРДИ, Турдий (асл исми ва тахаллуси; форстожик шеърларидаги тахаллуси эса Фароғий) (17-а., Бухоро — тахм. 1699/1700, Хўжанд) — шоир. Бухоро мадрасаларида таълим олган. Абдулазизхон даврида саройнинг амалдорларидан, юз уруғининг кўзга кўринган сиёсий арбобларидан бўлган. Субҳонқулихон тахтга чиққач, саройдан узоқлаштирилган. Аштархонийларга қарши 1685—86 й.ларда кўтарилган халқ исёнида фаол иштирок этган. Исён бостирилгач, Т. Жиззах, сўнг Хўжандга бориб, муҳтожлик ва узлуксиз маънавий тушкунликда кун кечирган. Т. ўзбек ва форс тилларини яхши билган. «Дар мазаммати сипоҳигари» шеърида ўзининг асосий касбкори сипоҳийлик («ҳарбийлик») бўлганини, шу касби билан узоқ йиллар нималарнидир тамаъ қилиб, шоҳларга хизмат қилганини, лекин охироқибатда ҳеч нарсага эриша олмаганини афсус билан маълум қилган. Лекин қарбийлик билан бир қаторда Т. ўз замонасининг ўқимишли, Шарқ адабиётидан мукаммал хабардор, ҳаёт, жамият ҳақида кенг тушунчага эга кишиларидан бўлган. Унинг жамиятда тутган мавқеи эса ўз атрофида юз бераётган воқеаҳодисаларга фаол аралашишни тақозо этган.
Т. нинг адабий мероси 18 шеърдан иборат бўлиб, улардан 12 таси ғазал, 5 таси мухаммас ва биттаси фард жанрига оид. 434 мисра ҳажмидаги бу мероснинг 165 мисраси Субҳонқулихон ҳақидаги машҳур ҳажвияни ташкил этган («Субҳонқулихон тўғрисида ҳажвия», 1691).
Т. ҳам ўз ижодини бошқа шоирлар каби анъанавий ишқ мавзуидан бошлаган. Унинг:
Туркона хиром айлади ул шўхи дилоро,
Дил мулкини бир гўшаи чашм айлади яғмо.
матлаи билан бошланган ишқий ғазали лириканинг яхши намуналаридан ҳисобланади. Т. нинг лирик ғазаллари бошқа шоирларникидан ўзининг ниҳоятда ихчамлиги, яъни 3—4—5 байтдан иборатлиги билан ажралиб туради. Унинг тасаввуфий шеърлари ҳам ғоят гўзал ва фалсафий теран мазмунга бой («...Ибрат ила боқ, кўзунг туфроққа тўлмасдан бурун»).
Т. ғазалларининг аксарияти ҳали ҳеч ким қаламга олмаган, ўткир ижтимоийсиёсий ва фалсафийахлоқий мавзуларга бағишланган. Айниқса, шоирнинг:
Top кўнгуллик беклар, манман деманг, кенглик қилинг,
Тўқсон икки бўли ўзбек юртидур, тенглик қилинг...
матлаи билан бошланадиган ғазалида юргни бошқараётган бекларга мурожаат қилиб, уларни кенг феълли, ўзаро иттифоқ бўлишга, бир-бирини уруғчилик белгиларига қараб камситмасликка чақириш унинг ўз давридаги юксак фикрли, ватанпарвар ва ҳақиқий инсонпарвар киши бўлганлигидан далолат беради.
Субҳонқулихон тўғрисидаги ҳажвий мухаммаси Т. нинг шоҳ. асари хисобланади. Асарда Субҳонқулихон давлат тепасига келгач, мамлакатда аҳвол ёмон томонга ўзгарганлиги, осойишталик ўрнини тартибсизлик, адлу карам ўрнини ўзаро нифоқ эгаллагани ўз аксини топган. Шоҳнинг айби шундаки, у тахтга ўтириши биланоқ тажрибали, ишбилармон мулозимларни қувиб, уларнинг ўрнига ўз атрофида давлатни бошқариш ишидан бутунлай хабарсиз, фикрмулоҳазалари саёз, ахлоқан тубан кишиларни йиғади. Т. бу асарида Субҳонқулихон қиёфасида жоҳил шоҳ тимсолини яратади. Ушбу ҳажвий асари билан Т. ўзбек ҳажвиётини Алишер Навоийдан кейин янги бир босқичга кўтарган.
Т. ижоди ҳаётий фактларга, теран мулоҳазаларга бойлиги ва услубининг реалистик характери билан ўзбек адабиёти ривожига самарали таъсир қилган. Махмур, Гулханий каби сатирик шоирлар ижодининг шаклланишида муҳим босқич бўлган. А. Мажидий томонидан топилган ва 1924—25 й.ларда нашр этилган шеърлар қўлёзмаси Абу Райхрн Беруний номидаги Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти фондида сакланади (инв. № 1407).
Ас.:Танлангана асарлар [2нашр],Т., 1960; Шеърлар, Т., 1971; Избр. произведения, Т., 1951.
Ад.: Ёқубов Ҳ., Турди ижодиёти, Т., 1941;Абдуллаев В., Ўзбек адабиёти тарихи [2китоб|, Т., 1967; Антология узбекской поэзии, М., 1950; Маънавият юлдузлари, Т., 2001.
Абдуқодир Ҳайитметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.