Turfon sultonligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 790–791-b. — ziyouz.com
Turfon sultonligi TURFON SULTONLIGI, Turfon davlati — markazi Turfon ş. bölgan davlat nomi. Turfon Buyuk ipak yölitsa muhim örin tutgan joy bölganligi sababli, bu zaminda 2 ta davlat mavjud bölgan. Ulardan dastlabkisi Turfonda topilgan toş bitiklarda Qöçö (Kuju), Xitoy manbalarida Gaoçan davlati deb nomlangan. Mazkur davlatning taşkil topgan vaqti 460 y.ga, yöq qilingan vaqti 9-a.ning örtalariga töğri keladi. Bu davlatda Budda dini yuksak darajada rivojlangan. Şu sababli ğarbga safar qilgan Xitoy rohiblari bu zaminni ziyorat qilmay ötmagan. Qöçö davlati Xitoyga yaqin bölganligi sababli doim uşbu mamlakatning tavdidi ostida turgan. Xitoy imperatorlari esa Turfonni öz nazorati ostiga olişga harakat qilgan. Turk xoqonligi davrida Qöçö turklarga tobe bölgan. Qöçö davlatining poytaxti hoz. Turfon ş.ning şarqiy tomonida va 40 km narida joylaşgan Qoraqöçö bölgan. Hoz. kunda uning faqat xarobalarigina saqlanib qolgan.
Ikkinçi Turfon davlati 9-a.ning örtasida taşkil topgan bölib, uning nomi tarixda Turfon idiqutligi deb ham ataladi. Mazkur davlat Xitoy manbalarida Gaoçan xueguguo, Şiçjou (Siçjou) xueygu guo deb nomlangan. Bu Turfon yoki Ğarbiy ölka uyğur davlati ma'nosini anglatadi. Uşbu davlat hududiga hoz. SinszyanUyğur muxtor rnining Köçar, Qoraşar, Jimusa, Urumçi, Kumul (Xami) viloyatlari kirgan. Turfon ş. yuksak madaniyat va xalqaro savdo markazlaridan biriga aylangan. Uşbu davlat qoraxoniylar xoqonligi taşkil topganidan söng uning hududiga qöşib olingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРФОН СУЛТОНЛИГИ, Турфон давлати — маркази Турфон ш. бўлган давлат номи. Турфон Буюк ипак йўлица муҳим ўрин тутган жой бўлганлиги сабабли, бу заминда 2 та давлат мавжуд бўлган. Улардан дастлабкиси Турфонда топилган тош битикларда Қўчў (Кужу), Хитой манбаларида Гаочан давлати деб номланган. Мазкур давлатнинг ташкил топган вақти 460 й.га, йўқ қилинган вақти 9-а.нинг ўрталарига тўғри келади. Бу давлатда Будда дини юксак даражада ривожланган. Шу сабабли ғарбга сафар қилган Хитой роҳиблари бу заминни зиёрат қилмай ўтмаган. Қўчў давлати Хитойга яқин бўлганлиги сабабли доим ушбу мамлакатнинг тавдиди остида турган. Хитой императорлари эса Турфонни ўз назорати остига олишга ҳаракат қилган. Турк хоқонлиги даврида Қўчў туркларга тобе бўлган. Қўчў давлатининг пойтахти ҳоз. Турфон ш.нинг шарқий томонида ва 40 км нарида жойлашган Қорақўчў бўлган. Ҳоз. кунда унинг фақат харобаларигина сақланиб қолган.
Иккинчи Турфон давлати 9-а.нинг ўртасида ташкил топган бўлиб, унинг номи тарихда Турфон идиқутлиги деб ҳам аталади. Мазкур давлат Хитой манбаларида Гаочан хуэгугуо, Шичжоу (Сичжоу) хуэйгу гуо деб номланган. Бу Турфон ёки Ғарбий ўлка уйғур давлати маъносини англатади. Ушбу давлат ҳудудига ҳоз. СиньцзянУйғур мухтор рнининг Кўчар, Қорашар, Жимуса, Урумчи, Кумул (Хами) вилоятлари кирган. Турфон ш. юксак маданият ва халқаро савдо марказларидан бирига айланган. Ушбу давлат қорахонийлар хоқонлиги ташкил топганидан сўнг унинг ҳудудига қўшиб олинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.