Turk
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 725-b. — ziyouz.com
Turk TURK, turk zarb — 1) ötmiş musiqa risolalarida muayyan ritm tuzilmalari, doyra usullari (mas., Turkiy asli jadid, Turkii asli qadim, Turkii xafif, Turkii sari'); 2) 3 qismdan iborat xalq kuyi. Uning 1qismi Çapandoz (Nasrulloyi), 2si Ufar, 3qismi Qaşqarça usulida ijro etiladi. Navoiyning «Mezon ulavzon» asarida körsatilişiça, 15-a. larda maşxur xalq qöşiklaridan biri turkii deb atalgan; 3) maşhur avjlardan biri, Avji T., T.ii avj deb ham yuritiladi. Domla Halim Ibodov xabariga binoan, T. avjini bundan 300 y. muqaddam yaşagan Navruz Ali ismli hofiz yaratgan. T. Şaşmaqom aşula yullarida, yirik şakldagi xalq kuy va aşulalarida köplab uçraydi. T. avji namud vazifasini bajarib, musiqa asarini şaklan kengaytiriş va mazmunan boyitişda muhim rol öynaydi. T.ning kuy tuzilişi murakkab, u yoqimli, öta lirik kayfiyat baxş etadi. Şaşmaqomda Buzruk maqomining Nasrulloyi, Savti Sarvinoz (5 qismli) şö'balarida, Navoning Savti Navo (5 qismli), Segohning Navrözi Xoro, Möğulçai Segoh şö'balari va Fiğon1—2, Nimçöponiy qismlari va b. da uçraydi. Ularning tarkibida T. kengaytirilgan yoki qisqa şakllarda keladi, turli doyra usullariga tuşirilganda turliça tusga kiradi. T. foydalanişga juda qulay bölib, köpinça kuy ladining VII poğonasidan ulanadi. Bastakor va kompozitorlar asarlarida undan keng foydalanilgan: Karimqulbek («Karimqulbegi»), Hoji Abdulaziz («Guluzorim»), Rizqi Rajabiy («Ovoraman», «Yaşnasun»), K.Jabborov («Etmasmidi») va b. Ad.:Uspenskiy V.A., Nauçnoye naslediye. Vospominaniya sovremennikov. Pisma, T., 1980.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРК, турк зарб — 1) ўтмиш мусиқа рисолаларида муайян ритм тузилмалари, дойра усуллари (мас., Туркий асли жадид, Туркии асли қадим, Туркии хафиф, Туркии сариъ); 2) 3 қисмдан иборат халқ куйи. Унинг 1қисми Чапандоз (Насруллойи), 2си Уфар, 3қисми Қашқарча усулида ижро этилади. Навоийнинг «Мезон улавзон» асарида кўрсатилишича, 15-а. ларда машхур халқ қўшикларидан бири туркии деб аталган; 3) машҳур авжлардан бири, Авжи Т., Т.ии авж деб ҳам юритилади. Домла Ҳалим Ибодов хабарига биноан, Т. авжини бундан 300 й. муқаддам яшаган Навруз Али исмли ҳофиз яратган. Т. Шашмақом ашула йулларида, йирик шаклдаги халқ куй ва ашулаларида кўплаб учрайди. Т. авжи намуд вазифасини бажариб, мусиқа асарини шаклан кенгайтириш ва мазмунан бойитишда муҳим роль ўйнайди. Т.нинг куй тузилиши мураккаб, у ёқимли, ўта лирик кайфият бахш этади. Шашмақомда Бузрук мақомининг Насруллойи, Савти Сарвиноз (5 қисмли) шўъбаларида, Навонинг Савти Наво (5 қисмли), Сегоҳнинг Наврўзи Хоро, Мўғулчаи Сегоҳ шўъбалари ва Фиғон1—2, Нимчўпоний қисмлари ва б. да учрайди. Уларнинг таркибида Т. кенгайтирилган ёки қисқа шаклларда келади, турли дойра усулларига туширилганда турлича тусга киради. Т. фойдаланишга жуда қулай бўлиб, кўпинча куй ладининг VII поғонасидан уланади. Бастакор ва композиторлар асарларида ундан кенг фойдаланилган: Каримқулбек («Каримқулбеги»), Ҳожи Абдулазиз («Гулузорим»), Ризқи Ражабий («Овораман», «Яшнасун»), К.Жабборов («Этмасмиди») ва б. Ад.:Успенский В.А., Научное наследие. Воспоминания современников. Письма, Т., 1980.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.