Turkaş xoqonligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 729-b. — ziyouz.com
Turkaş xoqonligi - ilk örta asr turkiy davlatlaridan biri (699— 766). 7-a.ning oxirida Ğarbiy Tyanşanda köçib yurgan turkaş qabilalarining boşliği Uçelig (699—706), Yettisuvdagi Tan imperiyasi gumaştasi Xusrav Burişodni quvib çiqardi va Çoçdan Junğoriyagaça öz hokimiyatini örnatdi. Natijada yangi turkiy davlat taşkil topdi. Uçelig 2 qarorgohga asos soldi. Biri Navokat ş. Çu daryosi böyida, ikkinçisi Kungut ş. Ili daryosi böyida joylaşgan edi. Davlat 20 tuman — tutuqlnkdan iborat edi. Har birini hokim — tutuq boşqarardi. Uçelig ğarbiy turklar hukmdorlarining sobiq «ön öq eli xoqoni» unvonini qabul qildi. Şu bilan birga u «turkaş xoqon» unvonini ham joriy etdi. Turkaş xoqonlari öz tangalarini zarb qilganlar. 711—715 y.larda T.x. Şarqiy Turk xoqrnligiga qaram bölib turdi. 715 y. Suluk Çobişçurxoqon (715—737) davlat mustaqilligini qaytadan tikladi. U asosan, bosqinçi arab qöşinlari bilan uruşlar olib borişga majbur bölgan. Uning vafotidan keyin (737) T.x.da «sariq» va «qora» turkaş qabilalari örtasida özaro uruşlar boşlanib ketgan va 766 y. davlat qarluqlar tomonidan tugatilgan.
Ad.: Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; Istoriya Vostoka, T., 1995.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКАШ ХОҚОНЛИГИ - илк ўрта аср туркий давлатларидан бири (699— 766). 7-а.нинг охирида Ғарбий Тяньшанда кўчиб юрган туркаш қабилаларининг бошлиғи Учэлиг (699—706), Еттисувдаги Тан империяси гумаштаси Хусрав Буришодни қувиб чиқарди ва Чочдан Жунғориягача ўз ҳокимиятини ўрнатди. Натижада янги туркий давлат ташкил топди. Учэлиг 2 қароргоҳга асос солди. Бири Навокат ш. Чу дарёси бўйида, иккинчиси Кунгут ш. Или дарёси бўйида жойлашган эди. Давлат 20 туман — тутуқлнкдан иборат эди. Ҳар бирини ҳоким — тутуқ бошқарарди. Учэлиг ғарбий турклар ҳукмдорларининг собиқ «ўн ўқ эли хоқони» унвонини қабул қилди. Шу билан бирга у «туркаш хоқон» унвонини ҳам жорий этди. Туркаш хоқонлари ўз тангаларини зарб қилганлар. 711—715 й.ларда Т.х. Шарқий Турк хоқрнлигига қарам бўлиб турди. 715 й. Сулук Чобишчурхоқон (715—737) давлат мустақиллигини қайтадан тиклади. У асосан, босқинчи араб қўшинлари билан урушлар олиб боришга мажбур бўлган. Унинг вафотидан кейин (737) Т.х.да «сариқ» ва «қора» туркаш қабилалари ўртасида ўзаро урушлар бошланиб кетган ва 766 й. давлат қарлуқлар томонидан тугатилган.
Ад.: Гумилёв Л. Н., Древние тюрки, М., 1967; История Востока, Т., 1995.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.