Turkaşlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 730-b. — ziyouz.com
Turkaşlar TURKAŞLAR, turgaş, turgeş — ilk örta asr turkiy xalklaridan biri. Qozoğistonlik tarixçi Yu.A.Zuyevning fikriça, T.ning qad. ajdodlaridan birini yuyeçji qabilalari taşkil qilgan. T. töğrisida ilk ma'lumotlar 7-a.ning 2çoragidan uçraydi. Ular, asosan, Yettisuvda yaşagan. Bu davrda T. Ğarbiy Turk xoqonligi hududida yaşagan dulu qabilaviy ittifoqiga kirgan. 7-a. ning oxirida T. öz davlati — Turkaş xoqonligini barpo etdi. T. 2 katta guruh — qora va sariqlarga bölingan. Ular örtasida vaqtvaqti bilan özaro kelişmovçiliklar bölib turgan. Gardiziytlng ma'lumotiga qaraganda, T. 2 uruğ: tuxsi va azlarga bölingan. 766 y. qarluqlar kuçayib Turkaş xoqonligini tugatdilar va T.ning asosiy qismini özlariga böysundirdilar. T.ning qolgan qismi uyğurlarga qaram böldi. L.N.Gumilyovning fikriça, bu voqeadan söng T. xalq sifatida tugatildi. Ularning bir qismi qarluq nomini qabul qildi, qolgani esa uyğurlar tarkibiga singib ketdi. Ammo, şuni ta'kidlab ötiş kerakki, T.ning nomi 9-a.da ham manbalarda uçraydi. Az va tuxsi uruğlarining nomi esa keyingi asrlarda ham manbalarda tilga olingan.
Ad.: Zuyev Yu.A., Ranniye tyurki: oçerki istorii i ideologii, Almati, 2002.
Azim Malikov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКАШЛАР, тургаш, тургэш — илк ўрта аср туркий халкларидан бири. Қозоғистонлик тарихчи Ю.А.Зуевнинг фикрича, Т.нинг қад. аждодларидан бирини юечжи қабилалари ташкил қилган. Т. тўғрисида илк маълумотлар 7-а.нинг 2чорагидан учрайди. Улар, асосан, Еттисувда яшаган. Бу даврда Т. Ғарбий Турк хоқонлиги ҳудудида яшаган дулу қабилавий иттифоқига кирган. 7-а. нинг охирида Т. ўз давлати — Туркаш хоқонлигини барпо этди. Т. 2 катта гуруҳ — қора ва сариқларга бўлинган. Улар ўртасида вақтвақти билан ўзаро келишмовчиликлар бўлиб турган. Гардизийтлнг маълумотига қараганда, Т. 2 уруғ: тухси ва азларга бўлинган. 766 й. қарлуқлар кучайиб Туркаш хоқонлигини тугатдилар ва Т.нинг асосий қисмини ўзларига бўйсундирдилар. Т.нинг қолган қисми уйғурларга қарам бўлди. Л.Н.Гумилёвнинг фикрича, бу воқеадан сўнг Т. халқ сифатида тугатилди. Уларнинг бир қисми қарлуқ номини қабул қилди, қолгани эса уйғурлар таркибига сингиб кетди. Аммо, шуни таъкидлаб ўтиш керакки, Т.нинг номи 9-а.да ҳам манбаларда учрайди. Аз ва тухси уруғларининг номи эса кейинги асрларда ҳам манбаларда тилга олинган.
Ад.: Зуев Ю.А., Ранние тюрки: очерки истории и идеологии, Алматы, 2002.
Азим Маликов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.