Turkiston
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 736–737-b. — ziyouz.com
Turkiston — Markaziy Osiyoning örta asr tarixiygeografik adabiyotlarda uçraydigan nomi. Manbalarda Turon va Turkiston atamalari örnida qayd etilgan. 639 y. Turfonda tuzilgan suğd hujjatida Örta Osiyo mintaqasining nomi sifatida işlatilgan. «T.» atamasi «Örta Osiyo» va «Movarounnahr» nomlaridan farqli ravişda nafaqat geografik, balki etnogeografik tuşunçani anglatib, şuningdek, siyosiyhuquqiy ahamiyatga ham ega bölgan. Arablar istilosidan söng «T.» toponimi özining siyosiyhuquqiy ma'nosini yöqotmagan. Uning siyosiy sarhadlari Uzok, şim. va şarqqa, Arab xalifaligi, Qarluq va Uyğur xoqonliklari bilan çegaradoş bölgan yerlargaça yoyilgan. Ayni mana şu davlatlar endilikda T. nomi bilan arab tarixçigeograflari asarlarida (8—10- a.lar) qayd etilgan. Markaziy Osiyoning markaziy va jan. viloyatlari (Amudaryo va Sirdaryo oraliği) Movarounnahr deb atala boşlagan.
Qoraxoniylar davlati barpo etilişi bilan «T.» toponimining ahamiyati yana qayta özining sobiq hududlari doirasida deyarli tiklanadi, uning jan. sarhadlari Amudaryo bilan belgilanadi. «Movarounnahr» atamasi esa, T.ning bir qismi sifatida, ya'ni K,oraxoniylar, söngra Xorazmşohlar, Çiğatoiylar, Temuriylar va Şayboniylar davlatining bir qismi sifatida qarala boşlagan. Mahmud ibn Valnning yozişiça, «Turkiston — bu keng va köngilli yurtdir.., bu yurtning uzunligi Sayhun daryosining qirğoğidan Qoramurun daryosi qirğoğigaça bölib, bu yerni Möğuliston nomi bilan ataganlar». Muallif T.ning yana bir nomi — bu Turon va uning aholisi turklar deb yozadi. Şu davrdagi Möğuliston Şarqiy Turkiston, Yettisuv va Oltoyni qamrab olgan. 19-a. örtalarida T. xududi (3 mln. kv. km dan ortiq) ğarbda Ural toğlari etagi va Kaspiy dengizi, şarkda Oltoy toğlari va Xitoy, jan.da Eron va Afğoniston, şim. da Tomsk va Tobolsk gubernyalari bilan çegaradoş bölgan. T. şartli ravişda Ğarbiy (Qozoğistonning jan. qismi, Özbekiston, Tojikiston, Turkmaniston hududlari), Şarqiy (SinszyanUyğur muxtor rayoni) va Afğon T.i (Afğonistonning şim. qismi)ga bölingan. Rossiya imperiyasi bosib olgan Ğarbiy T. hududida 1867 y. Turkiston generalgubernatorligi taşkil qilingan. 1886 y.dan rasman Turkiston ölkasi deb atala boşlagan. Oktyabr töntarişidan söng, 1918 y. apr.da Ğarbiy T. hududida Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (TurkASSR) tuzilgan. Şöro hokimiyati yagona va mustaqil T.ni qayta tiklaş ğoyasi tuğilişidan xavfsirab 1924—25 y.larda şoşilinç suratda «T.xalqlarining milliydavlat çegaralanişi» deb atalmiş tadbirni ötkazgan. Natijada, ugla paytda siyosiy ahamiyat kasb etgan «T.» atamasi sun'iy ravişda iste'moldan çiqarilib, örniga rasman
«Örta Osiyo» geografik termini joriy qilingan.
Ad: Bartold V.V., Istoriya Turkestana, Soçineniya, T. 11(1), M., 1963; Sagdullayev A. S., Qadimgi Özbekiston ilk yozma manbalarda, T., 1996.
Şamsiddin Kamoliddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКИСТОН — Марказий Осиёнинг ўрта аср тарихийгеографик адабиётларда учрайдиган номи. Манбаларда Турон ва Туркистон атамалари ўрнида қайд этилган. 639 й. Турфонда тузилган суғд ҳужжатида Ўрта Осиё минтақасининг номи сифатида ишлатилган. «Т.» атамаси «Ўрта Осиё» ва «Мовароуннаҳр» номларидан фарқли равишда нафақат географик, балки этногеографик тушунчани англатиб, шунингдек, сиёсийҳуқуқий аҳамиятга ҳам эга бўлган. Араблар истилосидан сўнг «Т.» топоними ўзининг сиёсийҳуқуқий маъносини йўқотмаган. Унинг сиёсий сарҳадлари Узок, шим. ва шарққа, Араб халифалиги, Қарлуқ ва Уйғур хоқонликлари билан чегарадош бўлган ерларгача ёйилган. Айни мана шу давлатлар эндиликда Т. номи билан араб тарихчигеографлари асарларида (8—10- а.лар) қайд этилган. Марказий Осиёнинг марказий ва жан. вилоятлари (Амударё ва Сирдарё оралиғи) Мовароуннаҳр деб атала бошлаган.
Қорахонийлар давлати барпо этилиши билан «Т.» топонимининг аҳамияти яна қайта ўзининг собиқ ҳудудлари доирасида деярли тикланади, унинг жан. сарҳадлари Амударё билан белгиланади. «Мовароуннаҳр» атамаси эса, Т.нинг бир қисми сифатида, яъни К,орахонийлар, сўнгра Хоразмшоҳлар, Чиғатоийлар, Темурийлар ва Шайбонийлар давлатининг бир қисми сифатида қарала бошлаган. Маҳмуд ибн Валннинг ёзишича, «Туркистон — бу кенг ва кўнгилли юртдир.., бу юртнинг узунлиги Сайҳун дарёсининг қирғоғидан Қорамурун дарёси қирғоғигача бўлиб, бу ерни Мўғулистон номи билан атаганлар». Муаллиф Т.нинг яна бир номи — бу Турон ва унинг аҳолиси турклар деб ёзади. Шу даврдаги Мўғулистон Шарқий Туркистон, Еттисув ва Олтойни қамраб олган. 19-а. ўрталарида Т. худуди (3 млн. кв. км дан ортиқ) ғарбда Урал тоғлари этаги ва Каспий денгизи, шаркда Олтой тоғлари ва Хитой, жан.да Эрон ва Афғонистон, шим. да Томск ва Тобольск губернялари билан чегарадош бўлган. Т. шартли равишда Ғарбий (Қозоғистоннинг жан. қисми, Ўзбекистон, Тожикистон, Туркманистон ҳудудлари), Шарқий (СиньцзянУйғур мухтор райони) ва Афғон Т.и (Афғонистоннинг шим. қисми)га бўлинган. Россия империяси босиб олган Ғарбий Т. ҳудудида 1867 й. Туркистон генералгубернаторлиги ташкил қилинган. 1886 й.дан расман Туркистон ўлкаси деб атала бошлаган. Октябрь тўнтаришидан сўнг, 1918 й. апр.да Ғарбий Т. ҳудудида Туркистон Автоном Совет Социалистик Республикаси (ТуркАССР) тузилган. Шўро ҳокимияти ягона ва мустақил Т.ни қайта тиклаш ғояси туғилишидан хавфсираб 1924—25 й.ларда шошилинч суратда «Т.халқларининг миллийдавлат чегараланиши» деб аталмиш тадбирни ўтказган. Натижада, угла пайтда сиёсий аҳамият касб этган «Т.» атамаси сунъий равишда истеъмолдан чиқарилиб, ўрнига расман
«Ўрта Осиё» географик термини жорий қилинган.
Ад: Бартольд В.В., История Туркестана, Сочинения, Т. 11(1), М., 1963; Сагдуллаев А. С., Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда, Т., 1996.
Шамсиддин Камолиддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.