Turkiston general-gubernatorligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 741–742-b. — ziyouz.com
Turkiston general-gubernatorligi — ma'muriyhududiy birlik. Rossiya imperiyasi bosib olgan Ğarbiy Turkiston hududida Rossiya imperatori Aleksandr II farmoni bilan taşkil etilgan (1867 y. 11 iyul). Xuddi şu yili Turkiston harbiy okrugi ham tuzilgan. Turkistonning birinçi generalgubernatori etib rus podşosining yaqin mulozimi generaladyutant K.P. fon Kaufman tayinlandi. U 14 yil mobaynida (1867— 81) Turkiston ölkasini qattiqqöllik bilan boşqargan. Kavkaz, Boltiqböyi ölkalaridagi ozodlik harakatlarini bostirişda tajribali ma'mur va usta siyosatçi ekanligini körsatgan fon Kaufmanni «Turkistonning bunyodkori» deb uluğlaşgan. U Toşkent jamoatçiligi vakillari yiğilişi (1868 y. 22 yanv.)da birinçi bor ruslarni Turkiston xalklarining «katta oğasi» deb atagan.
Rossiya imperatori fon Kaufmanga ölkani boşqarişda çeklanmagan huquq va vakolatlar bergan, natijada uni xalq «yarim podşo» deb bilgan. Içki va taşqi siyosatda uning erkin iş yuritişi mumkinligi imperator tomonidan berilgan «Oltin yorliq»da öz aksini topgan.
1868—80 y.lar davomida harbiy istilolar natijasida dastlab 2 viloyatdan iborat generalgubernatorlikka yana 3 viloyat qöşildi. 19-a.ning oxirlarida T.g.g. Sirdaryo, Yettisuv, Samarkand, Farğona va Zakaspiy kabi 5 viloyatdan iborat bölib hududi Yevropa Rossiyasining U3 qismiga teng edi. T.g.g.ning barça hududi 1.779.618 çaqirimga teng bölgan. Rossiya hukmdor doiralari Turkistonni imperiyaning tarkibiy qismiga aylantiriş va xalqlarini ruslaştiriş uçun barça vositalarni işga soldi. Ölkadagi siyosiy, ma'muriy, iqtisodiy va madaniy islohotlar ana şu maqsadga qaratilgan edi.
Asriy milliy davlatçilikni yöqotib rusça idora usulini qöllaş uçun SanktPeterburgning oliy siyosiy doiralari qonunlar majmuasini işlab çiqdi. U tarixga «Turkiston ölkasini boşqariş haqidagi Nizom» nomi bilan kirgan. Nizomga köra, ölka hokimiyati «harbiyxalq boşqaruvi» deb nomlandi. T.g.g. viloyatlar (oblast), tuman (uyezd), jabhalar (uçastka), bölislar (volost) va oqsoqolliklarga bölindi.
Viloyatlar, tumanlar va jabhalarni rus ofitsergenerallari, bölis va oqsoqolliklarni esa mahalliy xalq vakillari boşqargan. Viloyatlarga harbiy gubernatorlar, tuman — uyezd boşliklari, jabhalarga esa uçastka pristavlari tayinlangan.
Mustamlakaçilar mahalliy boşqaruv idoralariga mas'ul şaxslar tayinlanişida nihoyat huşyor iş tutib, ilğor, taraqqiyparvar va millatparvar kişilar bölis boşqaruvçisi, oqsoqol, yuzboşi yoki qozi sifatida saylanib qolsa, ularni lavozimga tasdiqlamaslik uçun turli hiylanayranglarni işga solganlar.
Turkistonda mustamlaka idorasi 1898 y.gaça «harbiyxalq», undan keyin esa «ma'muriypolitsiya boşkaruvi» deb atalgan bölsa ham uning mohiyati mazmunan özgarmagan, barça vakolatlar rus ma'muriyati qölida jamlangan.
Turkistondagi siyosiy idora tizimi «tub aholi örtasida har qanday norozilikni tagtugi bilan şafqatsiz bostiriş, bironbir duşmanlik holati sezilsa, darhol uning kuçayişiga yöl qöymay böğib taşlaş, tartibbuzarlar va ularning maslakdoşlariga tegişli saboq beriş va ularga rus qudratini körsatib qöyiş uçun har qanday çoratadbirlar köriş» ruhi bilan suğorilgan.
Turkistondagi milliy ozodlik harakatini böğib taşlaş, istiqlol uçun kuraşga qodir şaxslarni «zararsizlantiriş» rejasi işlab çiqilib, uni ijro etişga barça mustamlaka arboblari jalb etilgan.
Rus dvoryanpomeşçiklari ölkani ruslaştirişning iqtisodiy tomonini közlab, Davlat dumasida Turkiston ölkasidagi «ortiqça» yerlarni musodara qilişni yoqlab muxoliflarini siquvga olişgan. 1910 y. 7 apr.da Davlat dumasi «Turkiston ölkasini boşqariş haqidagi Nizom»ning 270moddasini «Turkiston köçmançilarining ortiqça yerlarini kolonizatsiya ehtiyojlari uçun» musodara etişga ruxsat beruvçi qöşimça bilan töldiriş masalasini muhokama qildi. Rus mustamlakaçi şovinistlari tovuşi baland kelib qonun loyihasi qabul qilindi va 1910 y. 19 dek. dan qonun kuçga kirdi. Töqqiz yil içida ana şu konunga köra, SirdaryoFarğona köçiruvçilik rni böyiça tub aholining 744,9 ming desyatina yeri ruslarga taqsimlab berildi. Podşoning musodaraçilik siyosati öta şafqatsizlik bilan davom ettirildi.
Imperiya xukmdor doiralari Turkiston ölkasi rus va tub aholisi uçun maxsus siyosat dasturini işlab çikdi.
Harbiy mirşablik ruhi T.g.g. siyosiy tuzumida özining yaqqol ifodasini topgan.
Turkiston generalgubernatori bir vaqtning özida ölka boş hokimi, okrug qömondoni, boş prokuror va boş mirşab vazifalarini bajargan.
1867 y.dan 1917 y.gaça T.g.g.ni boşqarganlar: K.P.fon Kaufman (1867 — 81), G.A. Kolpakovskiy (188182), M.G.Çernyayev (188284), N.O.Rozenbax (188488), A. B. Vrevskiy (1889—98), S.M.Duxovskoy (18981901), N.A.Ivanov (1901 — 04), P.N.Tevyaşov (190405), D.I. Subbotiç (190506), N.I.Grodekov (1906—08), P.I.Mişçenko (1908— 09), A.V. Samsonov (1909—13),Flug (191315), Martson (191516), A.N.Kuropatkin (1916—17).
T.g.g. 1917 y. 31 martda tugatilib örniga «Turkiston qömitasi» tuzilgan(1917 y. apr.noyab.).
Ad.: Abramov F., Polojeniye ob upravlenii Turkestanskim krayem, T., 1916; S ad ö kov X., Politikoadministrativnoye ustroystvo Turkestanskogo generalgubernatorstva, T., 1973; Özbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000 y.
Hamdam Sodiqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКИСТОН ГЕНЕРАЛ-ГУБЕРНАТОРЛИГИ — маъмурийҳудудий бирлик. Россия империяси босиб олган Ғарбий Туркистон ҳудудида Россия императори Александр II фармони билан ташкил этилган (1867 й. 11 июль). Худди шу йили Туркистон ҳарбий округи ҳам тузилган. Туркистоннинг биринчи генералгубернатори этиб рус подшосининг яқин мулозими генераладъютант К.П. фон Кауфман тайинланди. У 14 йил мобайнида (1867— 81) Туркистон ўлкасини қаттиққўллик билан бошқарган. Кавказ, Болтиқбўйи ўлкаларидаги озодлик ҳаракатларини бостиришда тажрибали маъмур ва уста сиёсатчи эканлигини кўрсатган фон Кауфманни «Туркистоннинг бунёдкори» деб улуғлашган. У Тошкент жамоатчилиги вакиллари йиғилиши (1868 й. 22 янв.)да биринчи бор русларни Туркистон халкларининг «катта оғаси» деб атаган.
Россия императори фон Кауфманга ўлкани бошқаришда чекланмаган ҳуқуқ ва ваколатлар берган, натижада уни халқ «ярим подшо» деб билган. Ички ва ташқи сиёсатда унинг эркин иш юритиши мумкинлиги император томонидан берилган «Олтин ёрлиқ»да ўз аксини топган.
1868—80 й.лар давомида ҳарбий истилолар натижасида дастлаб 2 вилоятдан иборат генералгубернаторликка яна 3 вилоят қўшилди. 19-а.нинг охирларида Т.г.г. Сирдарё, Еттисув, Самарканд, Фарғона ва Закаспий каби 5 вилоятдан иборат бўлиб ҳудуди Европа Россиясининг У3 қисмига тенг эди. Т.г.г.нинг барча ҳудуди 1.779.618 чақиримга тенг бўлган. Россия ҳукмдор доиралари Туркистонни империянинг таркибий қисмига айлантириш ва халқларини руслаштириш учун барча воситаларни ишга солди. Ўлкадаги сиёсий, маъмурий, иқтисодий ва маданий ислоҳотлар ана шу мақсадга қаратилган эди.
Асрий миллий давлатчиликни йўқотиб русча идора усулини қўллаш учун СанктПетербургнинг олий сиёсий доиралари қонунлар мажмуасини ишлаб чиқди. У тарихга «Туркистон ўлкасини бошқариш ҳақидаги Низом» номи билан кирган. Низомга кўра, ўлка ҳокимияти «ҳарбийхалқ бошқаруви» деб номланди. Т.г.г. вилоятлар (область), туман (уезд), жабҳалар (участка), бўлислар (волость) ва оқсоқолликларга бўлинди.
Вилоятлар, туманлар ва жабҳаларни рус офицергенераллари, бўлис ва оқсоқолликларни эса маҳаллий халқ вакиллари бошқарган. Вилоятларга ҳарбий губернаторлар, туман — уезд бошликлари, жабҳаларга эса участка приставлари тайинланган.
Мустамлакачилар маҳаллий бошқарув идораларига масъул шахслар тайинланишида ниҳоят ҳушёр иш тутиб, илғор, тараққийпарвар ва миллатпарвар кишилар бўлис бошқарувчиси, оқсоқол, юзбоши ёки қози сифатида сайланиб қолса, уларни лавозимга тасдиқламаслик учун турли ҳийланайрангларни ишга солганлар.
Туркистонда мустамлака идораси 1898 й.гача «ҳарбийхалқ», ундан кейин эса «маъмурийполиция бошкаруви» деб аталган бўлса ҳам унинг моҳияти мазмунан ўзгармаган, барча ваколатлар рус маъмурияти қўлида жамланган.
Туркистондаги сиёсий идора тизими «туб аҳоли ўртасида ҳар қандай норозиликни тагтуги билан шафқатсиз бостириш, биронбир душманлик ҳолати сезилса, дарҳол унинг кучайишига йўл қўймай бўғиб ташлаш, тартиббузарлар ва уларнинг маслакдошларига тегишли сабоқ бериш ва уларга рус қудратини кўрсатиб қўйиш учун ҳар қандай чоратадбирлар кўриш» руҳи билан суғорилган.
Туркистондаги миллий озодлик ҳаракатини бўғиб ташлаш, истиқлол учун курашга қодир шахсларни «зарарсизлантириш» режаси ишлаб чиқилиб, уни ижро этишга барча мустамлака арбоблари жалб этилган.
Рус дворянпомешчиклари ўлкани руслаштиришнинг иқтисодий томонини кўзлаб, Давлат думасида Туркистон ўлкасидаги «ортиқча» ерларни мусодара қилишни ёқлаб мухолифларини сиқувга олишган. 1910 й. 7 апр.да Давлат думаси «Туркистон ўлкасини бошқариш ҳақидаги Низом»нинг 270моддасини «Туркистон кўчманчиларининг ортиқча ерларини колонизация эҳтиёжлари учун» мусодара этишга рухсат берувчи қўшимча билан тўлдириш масаласини муҳокама қилди. Рус мустамлакачи шовинистлари товуши баланд келиб қонун лойиҳаси қабул қилинди ва 1910 й. 19 дек. дан қонун кучга кирди. Тўққиз йил ичида ана шу конунга кўра, СирдарёФарғона кўчирувчилик рни бўйича туб аҳолининг 744,9 минг десятина ери русларга тақсимлаб берилди. Подшонинг мусодарачилик сиёсати ўта шафқатсизлик билан давом эттирилди.
Империя хукмдор доиралари Туркистон ўлкаси рус ва туб аҳолиси учун махсус сиёсат дастурини ишлаб чикди.
Ҳарбий миршаблик руҳи Т.г.г. сиёсий тузумида ўзининг яққол ифодасини топган.
Туркистон генералгубернатори бир вақтнинг ўзида ўлка бош ҳокими, округ қўмондони, бош прокурор ва бош миршаб вазифаларини бажарган.
1867 й.дан 1917 й.гача Т.г.г.ни бошқарганлар: К.П.фон Кауфман (1867 — 81), Г.А. Колпаковский (188182), М.Г.Черняев (188284), Н.О.Розенбах (188488), А. Б. Вревский (1889—98), С.М.Духовской (18981901), Н.А.Иванов (1901 — 04), П.Н.Тевяшов (190405), Д.И. Субботич (190506), Н.И.Гродеков (1906—08), П.И.Мишченко (1908— 09), А.В. Самсонов (1909—13),Флуг (191315), Мартсон (191516), А.Н.Куропаткин (1916—17).
Т.г.г. 1917 й. 31 мартда тугатилиб ўрнига «Туркистон қўмитаси» тузилган(1917 й. апр.нояб.).
Ад.: Абрамов Ф., Положение об управлении Туркестанским краем, Т., 1916; С ад ў ков X., Политикоадминистративное устройство Туркестанского генералгубернаторства, Т., 1973; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000 й.
Ҳамдам Содиқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.