Turkiston muxtoriyati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 743–745-b. — ziyouz.com
Turkiston muxtoriyati - Turkiston mintakasidagi dastlabki demokratik hukumat (1917 y. 27 noyab. — 1918 y. 19 fev.).
Qöqonda bölib ötgan Butun Turkiston musulmonlarining favqulodda 4qurultoyi (1917 y. 26—28 noyab.)da taşkil topgan. Qurultoy Turkiston ölkasini Rossiya Federativ Respublikasi tarkibida hududiy jixatdan muxtor deb e'lon qildi. Şuningdek, Ta'sis Majlisi çaqirilgunga qadar hokimiyatni Turkiston Muvaqqat kengaşi va Turkiston Milliy [Millat] Majlisi qölida bölişi kerak deb hisobladi. Markazi—Qöqon ş.
Kurultoyda Turkiston Muvaqqat Kengaşi a'zolaridan T.m. hukumati (8 kişidan iborat) tuzildi. Yevropalik aholi vakillari orasidan nomzodlar körsatilişi uçun ularga ham yana 4 örin ajratildi. Hukumat tarkibiga Muhammadjon Tinişboyev (Boş vazir va içki işlar vaziri), Islom Sulton öğli Şoahmedov (Boş vazir örinbosari), Mustafo Çöqay (taşqi işlar vaziri), Ubaydullaxöja Asadullaxöjayev (harbiy vazir), Hidoyatbek Yurğuli Agayev(yer va suv boyliklari vaziri), Obidjon Maxmudov (oziq-ovqat vaziri), Abdurahmon Örazayev (içki işlar vazirining örinbosari), S.A.Gersfeld (moliya vaziri) kiritildi. Keyinçalik hukumat tarkibida ayrim özgarişlar yuz berdi. M. Tinişboyev Apaş Örda Muxtoriyati faoliyatida qatnaşiş uçun Orenburgga jönab ketgaç (1917 y. dek.), Mustafo Çöqay Boş vazir lavozimini bajarişga kirişdi. I. Şoahmedov moliya vaziri (S. Gersfeld örniga), Potelyaxov oziq-ovqat vaziri (O. Mahmudov örniga), O. Mahmudov adliya vaziri, Nosirxon Töra maorif vaziri, Saidnosir Mirjalilov hukumat xazinaçisi lavozimlarini egallaşdi. Savodsiz bolşevik komissarlardan farkli ravişda hukumat a'zolari çuqur ma'lumotli taraqqiyparvar ziyolilar bölib, ulardan 5 nafari huquqşunos edi.
Turkiston Millat Majlisi 54 nafar (36 musulmon, 18 yevropalik) a'zodan iborat bölişi kerakligi belgilandi. Qurultoy jarayonida 32 kişidan iborat Millat Majlisi saylandi.
Turkiston Millat Majlisi tomonidan tasdiqlangan qonunlar tez orada e'lon qilindi, şuningdek, yangi hukumat mamlakat Konstitutsiyasini tayyorlaş uçun taniqli huquqşunoslarni jalb qildi. 1917 y. 26 dekabrda T.m.ning Milliy bayroği qabul qilindi. «El bayroği», «Birlik tuği», «Svobodnöy Turkestan», «Izvestiya Vremennogo Pravitelstva Avtonomnogo Turkestana» kabi hukumat gaz.lari özbek, qozoq, rus tillarida naşr qilina boşlandi. Avval çikayotgan «Uluğ Turkiston» va «Hurriyat» gaz.lari ham öz sahifalarida muxtoriyat hukumati faoliyatiga alohida örin ajrata boşladi. Naşr işlarini yaxşilaş uçun O. Mahmudovning bosmaxonasi hukumat ixtiyoriga ötdi. T.m. milliy qöşinni taşkil qilişga kirişdi. 1918 y. boşida ularning soni 2000 askarga yetdi. Bundan taşqari Qöqonda taxm. şunça mirşablar bor edi. Hukumat iqtisodiy sohada 30 mln. söm miqdorida içki zayom çiqarişni yölga qöydi. Şuningdek, hukumat a'zolari oçlik çangalida qolgan Turkiston aholisiga Orenburg orqali ğalla keltiriş muammosini hal qiliş uçun amaliy qadamlar taşlagan.
T.m. hukumati qisqa muddat içida xalq örtasida katta e'tibor qozondi. Yangi hukumat faoliyati butun Turkiston mintaqasida yaşayotgan tub yerli xalqlar tomonidan qizğin qöllabquvvatlandi.
Ölka bolşeviklari T.m. hukumatiga katta xavf deb qaradilar. Turkiston ölkasi işçi, soldat va krestyan deputatlarining favqulodda 4syezdi (Toşkent ş.; 1918 y. 19—26 yanv.)da muxtoriyatga munosabat masalasi asosiy örinda turdi. Syezd T.m.hukumati va uning a'zolarini qonundan taşqari holda deb hisoblab, hatto vazirlarni qamoqqa oliş haqida qaror qabul qildi. 1918 y. 30 yanv.da Turkiston ölkasi XKS T.m.ni tugatiş uçun harbiy harakatlarni boşladi. Toşkentdagi bolşeviklar buning uçun qizil gvardiyaçilar otryadlari va arman daşnoklari drujinalari (q. «Daşnaksutyun»)&gm keng foydalandi. Milliy matbuotning yozişiça, 31 yanv. (yangi hisob bilan 13 fev.)da janglar boşlandi. Turkiston ölkasi XKS 1918 y. 14 fevralda (yangi hisob bilan) Farğona viloyatida harbiy holat e'lon qildi.
Dastlabki jangda muxtoriyatning milliy qöşinidan taşqari qöqonlik tinç aholi vakillari ham qatnaşdi. Asosan bolta, çökiç, tayoq kötargan xaloyiqning soni 10.000 kişiga yetdi. Şunga qaramay, qurolsiz bu kişilar qizil askarlarning Qöqon ş.ga qilgan hujumini uç kun davomida mardonavor qaytardilar. Şu orada muxtoriyatçilar safida parokandalik yuz berdi (18 fev.da ulamolarning tazyiqi bilan Mustafo Çöqay iste'foga çikdi va ba'zi vazirlar singari Qöqonni tark etdi. Ayrim vazirlar (H.Agayev va b.) jangda halok böldi. Hukumatning boşqa a'zolari (O.Mahmudov, Nosirxon töra, S.Gersfeld, U.Asadullaxöjayev, I.Şoahmedov) esa keyinçalik bolşeviklar tomonidan qölga olindi.
Qöqon ş. qörboşi mirşablari boşliği Kiçik Ergaş 18 fev.dan boşlab amalda T.m. hukumatining rahbariga aylandi. 19 fev.ga ötar keçasi Toşkentdan Turkiston ölkasi harbiy komissari Ye. Perfilyev boşçiligidagi piyoda, otliq va artilleriya qismlaridan iborat 11 eşelon qöşin yetib keldi. 19 fev. dan boşlab 3 kun davomida qizil askarlar şahar ustiga töplardan yondiruvçi snaryadlar yoğdirişdi. Şahar butunlay vayron böddi va ötolov içida qoldi. Qöqonning özida 3 kun davomida 10 mingdan ziyod kişi ödsiriddi. Muxtoriyat qöşinining tirik qolgan qismi Kiçik Ergaş boşçiligida (200—300 yigit) Qöqon yaqinidagi Baçqir qişloğiga çekindi va mudofaa istehkomlarini qurib, duşman hujumini qaytardi. Qizil gvardiyaçilar Qöqon va uning atroflaridagi tinç aholini talaş va öldirişni avj oldirişdi. Sovet rejimi T.m. hukumatini 19 fev.da kurol kuçi bilan ağdarib taşladi.
1918 y. 22 fev.da Qöqon ş.dagi RusOsiyo banki binosida bolşeviklar tomonidan tayyorlangan «tinçlik şartnomasi» imzolandi.
T.m. hukumati atigi 72 kun umr körgan bölsa ham, u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiklol uçun kuraşga da'vat etdi. Bu hukumatning ağdarilişi turkistonliklar tomonidan sovet Rossiyasining Turkistonga nisbatan tajovuzkor rejalari mavjudligining yana bir dalili sifatida qabul qilindi. Turkistonliklar tinç yöl (parlament) bilan milliy davlatçilikni qayta tiklaş mumkin emasligini tuşunib, 1918 y. fev. oyining oxirida qöllariga qurol olgan holatda Turkistonda sovet rejimi va bolşeviklarga qarşi qurolli harakatni boşlab yubordilar. Sovet tuzumi davrida T.m.ning mohiyati soxtalaştirilib, u tor ma'nodagi Qöqon muxtoriyati bilan almaştirildi.
Ad.:A'zamxöjayev S, Turkiston muxtoriyati, T., 2000; Rajabov K,. K., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar, T., 2000; Alimova D., Golovanov A., Özbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiqoqibatlari, T., 2000; Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Oçerki po istorii gosudarstvennosti Uzbekistana,T., 2001.
Saidakbar A'zamxöjayev, Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКИСТОН МУХТОРИЯТИ - Туркистон минтакасидаги дастлабки демократик ҳукумат (1917 й. 27 нояб. — 1918 й. 19 фев.).
Қўқонда бўлиб ўтган Бутун Туркистон мусулмонларининг фавқулодда 4қурултойи (1917 й. 26—28 нояб.)да ташкил топган. Қурултой Туркистон ўлкасини Россия Федератив Республикаси таркибида ҳудудий жихатдан мухтор деб эълон қилди. Шунингдек, Таъсис Мажлиси чақирилгунга қадар ҳокимиятни Туркистон Муваққат кенгаши ва Туркистон Миллий [Миллат] Мажлиси қўлида бўлиши керак деб ҳисоблади. Маркази—Қўқон ш.
Курултойда Туркистон Муваққат Кенгаши аъзоларидан Т.м. ҳукумати (8 кишидан иборат) тузилди. Европалик аҳоли вакиллари орасидан номзодлар кўрсатилиши учун уларга ҳам яна 4 ўрин ажратилди. Ҳукумат таркибига Муҳаммаджон Тинишбоев (Бош вазир ва ички ишлар вазири), Ислом Султон ўғли Шоаҳмедов (Бош вазир ўринбосари), Мустафо Чўқай (ташқи ишлар вазири), Убайдуллахўжа Асадуллахўжаев (ҳарбий вазир), Ҳидоятбек Юрғули Агаев(ер ва сув бойликлари вазири), Обиджон Махмудов (озиқ-овқат вазири), Абдураҳмон Ўразаев (ички ишлар вазирининг ўринбосари), С.А.Герцфельд (молия вазири) киритилди. Кейинчалик ҳукумат таркибида айрим ўзгаришлар юз берди. М. Тинишбоев Апаш Ўрда Мухторияти фаолиятида қатнашиш учун Оренбургга жўнаб кетгач (1917 й. дек.), Мустафо Чўқай Бош вазир лавозимини бажаришга киришди. И. Шоаҳмедов молия вазири (С. Герцфельд ўрнига), Потеляхов озиқ-овқат вазири (О. Маҳмудов ўрнига), О. Маҳмудов адлия вазири, Носирхон Тўра маориф вазири, Саидносир Миржалилов ҳукумат хазиначиси лавозимларини эгаллашди. Саводсиз большевик комиссарлардан фаркли равишда ҳукумат аъзолари чуқур маълумотли тараққийпарвар зиёлилар бўлиб, улардан 5 нафари ҳуқуқшунос эди.
Туркистон Миллат Мажлиси 54 нафар (36 мусулмон, 18 европалик) аъзодан иборат бўлиши кераклиги белгиланди. Қурултой жараёнида 32 кишидан иборат Миллат Мажлиси сайланди.
Туркистон Миллат Мажлиси томонидан тасдиқланган қонунлар тез орада эълон қилинди, шунингдек, янги ҳукумат мамлакат Конституциясини тайёрлаш учун таниқли ҳуқуқшуносларни жалб қилди. 1917 й. 26 декабрда Т.м.нинг Миллий байроғи қабул қилинди. «Эл байроғи», «Бирлик туғи», «Свободнўй Туркестан», «Известия Временного Правительства Автономного Туркестана» каби ҳукумат газ.лари ўзбек, қозоқ, рус тилларида нашр қилина бошланди. Аввал чикаётган «Улуғ Туркистон» ва «Ҳуррият» газ.лари ҳам ўз саҳифаларида мухторият ҳукумати фаолиятига алоҳида ўрин ажрата бошлади. Нашр ишларини яхшилаш учун О. Маҳмудовнинг босмахонаси ҳукумат ихтиёрига ўтди. Т.м. миллий қўшинни ташкил қилишга киришди. 1918 й. бошида уларнинг сони 2000 аскарга етди. Бундан ташқари Қўқонда тахм. шунча миршаблар бор эди. Ҳукумат иқтисодий соҳада 30 млн. сўм миқдорида ички заём чиқаришни йўлга қўйди. Шунингдек, ҳукумат аъзолари очлик чангалида қолган Туркистон аҳолисига Оренбург орқали ғалла келтириш муаммосини ҳал қилиш учун амалий қадамлар ташлаган.
Т.м. ҳукумати қисқа муддат ичида халқ ўртасида катта эътибор қозонди. Янги ҳукумат фаолияти бутун Туркистон минтақасида яшаётган туб ерли халқлар томонидан қизғин қўллабқувватланди.
Ўлка большевиклари Т.м. ҳукуматига катта хавф деб қарадилар. Туркистон ўлкаси ишчи, солдат ва крестьян депутатларининг фавқулодда 4съезди (Тошкент ш.; 1918 й. 19—26 янв.)да мухториятга муносабат масаласи асосий ўринда турди. Съезд Т.м.ҳукумати ва унинг аъзоларини қонундан ташқари ҳолда деб ҳисоблаб, ҳатто вазирларни қамоққа олиш ҳақида қарор қабул қилди. 1918 й. 30 янв.да Туркистон ўлкаси ХКС Т.м.ни тугатиш учун ҳарбий ҳаракатларни бошлади. Тошкентдаги большевиклар бунинг учун қизил гвардиячилар отрядлари ва арман дашноклари дружиналари (қ. «Дашнакцутюн»)&гм кенг фойдаланди. Миллий матбуотнинг ёзишича, 31 янв. (янги ҳисоб билан 13 фев.)да жанглар бошланди. Туркистон ўлкаси ХКС 1918 й. 14 февралда (янги ҳисоб билан) Фарғона вилоятида ҳарбий ҳолат эълон қилди.
Дастлабки жангда мухториятнинг миллий қўшинидан ташқари қўқонлик тинч аҳоли вакиллари ҳам қатнашди. Асосан болта, чўкич, таёқ кўтарган халойиқнинг сони 10.000 кишига етди. Шунга қарамай, қуролсиз бу кишилар қизил аскарларнинг Қўқон ш.га қилган ҳужумини уч кун давомида мардонавор қайтардилар. Шу орада мухториятчилар сафида парокандалик юз берди (18 фев.да уламоларнинг тазйиқи билан Мустафо Чўқай истеъфога чикди ва баъзи вазирлар сингари Қўқонни тарк этди. Айрим вазирлар (Ҳ.Агаев ва б.) жангда ҳалок бўлди. Ҳукуматнинг бошқа аъзолари (О.Маҳмудов, Носирхон тўра, С.Герцфельд, У.Асадуллахўжаев, И.Шоаҳмедов) эса кейинчалик большевиклар томонидан қўлга олинди.
Қўқон ш. қўрбоши миршаблари бошлиғи Кичик Эргаш 18 фев.дан бошлаб амалда Т.м. ҳукуматининг раҳбарига айланди. 19 фев.га ўтар кечаси Тошкентдан Туркистон ўлкаси ҳарбий комиссари Е. Перфильев бошчилигидаги пиёда, отлиқ ва артиллерия қисмларидан иборат 11 эшелон қўшин етиб келди. 19 фев. дан бошлаб 3 кун давомида қизил аскарлар шаҳар устига тўплардан ёндирувчи снарядлар ёғдиришди. Шаҳар бутунлай вайрон бўдди ва ўтолов ичида қолди. Қўқоннинг ўзида 3 кун давомида 10 мингдан зиёд киши ўдциридди. Мухторият қўшинининг тирик қолган қисми Кичик Эргаш бошчилигида (200—300 йигит) Қўқон яқинидаги Бачқир қишлоғига чекинди ва мудофаа истеҳкомларини қуриб, душман ҳужумини қайтарди. Қизил гвардиячилар Қўқон ва унинг атрофларидаги тинч аҳолини талаш ва ўлдиришни авж олдиришди. Совет режими Т.м. ҳукуматини 19 фев.да курол кучи билан ағдариб ташлади.
1918 й. 22 фев.да Қўқон ш.даги РусОсиё банки биносида большевиклар томонидан тайёрланган «тинчлик шартномаси» имзоланди.
Т.м. ҳукумати атиги 72 кун умр кўрган бўлса ҳам, у эрксевар халқимизни миллий мустақиллик ва истиклол учун курашга даъват этди. Бу ҳукуматнинг ағдарилиши туркистонликлар томонидан совет Россиясининг Туркистонга нисбатан тажовузкор режалари мавжудлигининг яна бир далили сифатида қабул қилинди. Туркистонликлар тинч йўл (парламент) билан миллий давлатчиликни қайта тиклаш мумкин эмаслигини тушуниб, 1918 й. фев. ойининг охирида қўлларига қурол олган ҳолатда Туркистонда совет режими ва большевикларга қарши қуролли ҳаракатни бошлаб юбордилар. Совет тузуми даврида Т.м.нинг моҳияти сохталаштирилиб, у тор маънодаги Қўқон мухторияти билан алмаштирилди.
Ад.:Аъзамхўжаев С, Туркистон мухторияти, Т., 2000; Ражабов К,. К., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000; Алимова Д., Голованов А., Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида: сиёсий ва мафкуравий тазйиқоқибатлари, Т., 2000; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Очерки по истории государственности Узбекистана,Т., 2001.
Саидакбар Аъзамхўжаев, Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.