Turkiston tizmasi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 745–746-b. — ziyouz.com

Turkiston tizmasi - HisorOlay toğ sistemasiga kiruvçi toğlar. Özbekiston va Tojikiston hududida joylaşgan. Sirdaryo va Zarafşon oraliğida suvayirğiç. Şarqdan ğarbga Mastçoh tog tugun idan Zarafşon daryosining örta okimigaça 350 km ga çözilgan, eni 60 km dan ziyod. Şark,da, Söx daryosining boşlaniş qismida, Olay toğlaridan Mastçoh toğ tuguni orqali ajraladi, ğarbda Parmontepa qal'asi yaqinida tugaydi. T.t. şarqda Farğona vodiysini, ğarbda Mirzaçölni örab turadi. Şarqiy kismi baland (5000—5400 m), qor va muzliklar bilan qoplangan. Ğarbiy qismi (Çumqartov) past (2600— 3400 m). Eng baland joyi şarqda 5680 m (Piramida çöqqisi), ğarbda Bozorxonim çöqqisi (3405 m), şim.ğarbiy qismi Molguzar toğlaridan iborat. Bular bir-biridan Sangzor daryosi vodiysi bilan ajralgan. Nurota toğlarini ham T.t.ning davomi deb hisoblaydilar. U Molguzardan Ilonötti toğ yölaga orkali ajralgan. T.t.da köplab dovonlar mavjud. Şahriston dovonidan Ustruşona — Duşanba avtomobil yöli ötgan.

T.t.ning şim. yon bağri qiya, qir va adirlarga tutaşib ketadi. Şim. yon bağrining şarqida Böragan, Bosmondiq, Oqsuv, Laylak, Isfara kabi soylar qrr va muzliklardan suv oladi. Ğarbda Sangzor daryosining çap irmoqlari: Guralaş, Boyqönğir, Kukjar, Tangatopdi, Jumjum, Baxmazar soylari qor va bahorgi yomğir suvlaridan töyinadi. Daryolari ma'lum havzalarga quyilmasdan, tekislikka çiqqaç, butunlay suğorişga sarflanadi; Zomin, Jizzax suv omborlari barpo etilgan.

T.t. gersin burmalanişida kötarilib, keyinçalik yemirilgan va uçlamçi davrda qayta kötarilib hoz. qiyofaga kelgan. Paleozoy erasiga xos bölgan qumtoş, slanets, granit, diorit va qisman ohaktoşlardan, neogen konglomeratlari va törtlamçi davr lyoss yotqiziklaridan taşkil topgan. Iqlimi kontinental, turli qismlarida turliça xususiyatga ega. Toğ oldi tekisligi va toğ oldida iqlim issiq va quruq. Yillik örtaça tra 13,G—12,2°. Yanv.ning örtaça trasi 0,2°, iyulniki 25°, 26°, °. Eng yuqori tra 45°. Baland qismida iqlim ança salqin, örtaça yillik tra —G ga yaqin, yanv. niki — 11,4°. Eng past tra —34°. Yillik yoğin 600—700 mm dan ziyod. Yoğinning bir qismi qor şaklida tuşadi. Qorning qalinligi 15—30 sm, ayrim joylarda 1 m gaça bölib, mart oyigaça, balandroq joylarda may oyigaça erimaydi. Şamolning örtaça tezligi 2,0—3,2 m/sek., ba'zida 28 m/sek.ga yetadi.

T.t.ning şarqiy qismida muzlik köp. Ularning umumiy mayd. qariyb 150 km2. Jan. qismida Zarafşon muzligi joylaşgan. Toğ oldi tekisligi va toğ oldida 1500—1800 m balandlikda tipik va töq tusli böz tuproqda efemerlar, şuvoq hamda buğdoyiq ösadi. Ğarbiy qismining 1800—3000 m balandliklarida toğ örmondaşt mintaqasi joylaşgan. Bu yerlarda jigarrang, qönğir tuproqlarda arça, pista, bodom, dölana, itburun, zirk, baland böyli daşt ötlari ösadi. Tizmaning ğarbiy qismida 2800— 3400 m, şarqida 3000—3500 m balandliklarda subalp mintaqasi bölib, toğötloqdaşt tuproqlar qönğirboş, rang, oqsöxta, betaga, taktak, quyonsuyak kabi har xil ötlar bilan qoplangan. 3500 m dan yuqori qismi alp mintaqasidan iborat. T.t.ning örmon va butazorlarida qobon, oq tirnokli ayiq, kakliklar, jayra, suğurlar, baland toğlarda kiyik, yovvoyi eçki, toğ kurkasi uçraydi. Toğ yaylovlaridan çorvaçilikda keng foydalaniladi. Zomin toğörmon davlat qöriqxonasi va Zomin xalq boği taşkil etilgan. Toğ yon bağirlarida tabiiy boylik köp, iqlimi va suvlari şifobaxş. Mevali va dorivor ösimliklar ösadi.

Murod Mamatqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУРКИСТОН ТИЗМАСИ - ҲисорОлай тоғ системасига кирувчи тоғлар. Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудудида жойлашган. Сирдарё ва Зарафшон оралиғида сувайирғич. Шарқдан ғарбга Мастчоҳ тог тугун идан Зарафшон дарёсининг ўрта окимигача 350 км га чўзилган, эни 60 км дан зиёд. Шарк,да, Сўх дарёсининг бошланиш қисмида, Олай тоғларидан Мастчоҳ тоғ тугуни орқали ажралади, ғарбда Пармонтепа қалъаси яқинида тугайди. Т.т. шарқда Фарғона водийсини, ғарбда Мирзачўлни ўраб туради. Шарқий кисми баланд (5000—5400 м), қор ва музликлар билан қопланган. Ғарбий қисми (Чумқартов) паст (2600— 3400 м). Энг баланд жойи шарқда 5680 м (Пирамида чўққиси), ғарбда Бозорхоним чўққиси (3405 м), шим.ғарбий қисми Молгузар тоғларидан иборат. Булар бир-биридан Сангзор дарёси водийси билан ажралган. Нурота тоғларини ҳам Т.т.нинг давоми деб ҳисоблайдилар. У Молгузардан Илонўтти тоғ йўлага оркали ажралган. Т.т.да кўплаб довонлар мавжуд. Шаҳристон довонидан Уструшона — Душанба автомобиль йўли ўтган.

Т.т.нинг шим. ён бағри қия, қир ва адирларга туташиб кетади. Шим. ён бағрининг шарқида Бўраган, Босмондиқ, Оқсув, Лайлак, Исфара каби сойлар қрр ва музликлардан сув олади. Ғарбда Сангзор дарёсининг чап ирмоқлари: Гуралаш, Бойқўнғир, Кукжар, Тангатопди, Жумжум, Бахмазар сойлари қор ва баҳорги ёмғир сувларидан тўйинади. Дарёлари маълум ҳавзаларга қуйилмасдан, текисликка чиққач, бутунлай суғоришга сарфланади; Зомин, Жиззах сув омборлари барпо этилган.

Т.т. герцин бурмаланишида кўтарилиб, кейинчалик емирилган ва учламчи даврда қайта кўтарилиб ҳоз. қиёфага келган. Палеозой эрасига хос бўлган қумтош, сланец, гранит, диорит ва қисман оҳактошлардан, неоген конгломератлари ва тўртламчи давр лёсс ётқизикларидан ташкил топган. Иқлими континентал, турли қисмларида турлича хусусиятга эга. Тоғ олди текислиги ва тоғ олдида иқлим иссиқ ва қуруқ. Йиллик ўртача тра 13,Г—12,2°. Янв.нинг ўртача траси 0,2°, июлники 25°, 26°, °. Энг юқори тра 45°. Баланд қисмида иқлим анча салқин, ўртача йиллик тра —Г га яқин, янв. ники — 11,4°. Энг паст тра —34°. Йиллик ёғин 600—700 мм дан зиёд. Ёғиннинг бир қисми қор шаклида тушади. Қорнинг қалинлиги 15—30 см, айрим жойларда 1 м гача бўлиб, март ойигача, баландроқ жойларда май ойигача эримайди. Шамолнинг ўртача тезлиги 2,0—3,2 м/сек., баъзида 28 м/сек.га етади.

Т.т.нинг шарқий қисмида музлик кўп. Уларнинг умумий майд. қарийб 150 км2. Жан. қисмида Зарафшон музлиги жойлашган. Тоғ олди текислиги ва тоғ олдида 1500—1800 м баландликда типик ва тўқ тусли бўз тупроқда эфемерлар, шувоқ ҳамда буғдойиқ ўсади. Ғарбий қисмининг 1800—3000 м баландликларида тоғ ўрмондашт минтақаси жойлашган. Бу ерларда жигарранг, қўнғир тупроқларда арча, писта, бодом, дўлана, итбурун, зирк, баланд бўйли дашт ўтлари ўсади. Тизманинг ғарбий қисмида 2800— 3400 м, шарқида 3000—3500 м баландликларда субальп минтақаси бўлиб, тоғўтлоқдашт тупроқлар қўнғирбош, ранг, оқсўхта, бетага, тактак, қуёнсуяк каби ҳар хил ўтлар билан қопланган. 3500 м дан юқори қисми альп минтақасидан иборат. Т.т.нинг ўрмон ва бутазорларида қобон, оқ тирнокли айиқ, какликлар, жайра, суғурлар, баланд тоғларда кийик, ёввойи эчки, тоғ куркаси учрайди. Тоғ яйловларидан чорвачиликда кенг фойдаланилади. Зомин тоғўрмон давлат қўриқхонаси ва Зомин халқ боғи ташкил этилган. Тоғ ён бағирларида табиий бойлик кўп, иқлими ва сувлари шифобахш. Мевали ва доривор ўсимликлар ўсади.

Мурод Маматқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.