Turkistonda sovet rejimiga qarşi qurolli harakat
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 749–751-b. — ziyouz.com
Turkistonda sovet rejimiga qarşi qurolli harakat — Örta Osiyo xalqlarining bolşeviklar hukmronligi va bosqinçi qizil armiyaga qarşi olib borgan kuraşi (1918—1935). T.s.r.q.q.h. — Örta Osiyodagi milliy ozodlik harakati tarixida alohida bosqiç bölib, kuraş kölami va şiddati uning murakkab va ziddiyatli ekanligi bilan ajralib turadi.
Bu harakat öz juğrofiy doirasiga köra, 3 hududga bölinadi: Turkiston ASSR, Buxoro Respublikasi va Xorazm Respublikasi qududlari. U keyinçalik Özbekiston, Turkmaniston, Tojikiston SSRda ham davom etdi. Qurolli kuraş öz rivojlaniş jarayoniga köra, 2 davrni bosib ötdi: 1918—24 va 1925—35 y.lar.
T.s.r.q.q.h.ning 1davri, dastlabki qurolli guruxdarning taşkil topişi Kiçik Ergaş va Katta Zrgaşning nomlari bilan uzviy boğliqdir. Turkiston muxtoriyati xukumati qöşiniga boşçilik qilgan Kiçik Ergaş.1918 y. 19— 21 fev.da Qöqon ş.da bölgan uruş natijasida mağlubiyatga uçrab, Qöqon uyezdidagi Baçqir qişloğiga çekindi.
26 fev.da Baçqirga qizil gvardiyaçilar va arman daşnokdari (q. «Daşnakiutyun»)ğtng 5 ta otryadi hujum qildi.
27 fev.da bölgan janglarning birida Kiçik Ergaş halok bölgaç, Katta Ergaş Farğona vodiysida bolşeviklarning mustamlakaçilik tartibiga qarşi kuraş boşladi. Tez orada harakat butun Farğona vodiysi va Samarqand viloyati hududlariga tarqaldi.
T.s.r.q.q.h.niig boş sababi bolşeviklarning ölkada yuritgan mustamlakaçilik va şovinistik siyosati böldi. Bolşeviklar tomonidan amalga oşirilgan dastlabki sotsialistik tadbirlar (korxonalarning davlat ixtiyoriga ötkazilişi, xususiy mulkning tugatilişi, oziq-ovqat taqsimoti va ğalla monopoliyasi, islom dinining çeklanişi va ateizm tarğiboti, masjid, Madrasa, xususiy maktab va qozixonalarning bekitilişi, vaqf yerlarning tortib olinişi, majburiy mehnatning joriy qilinişi, bozorlarning yopilişi va b.) xamda qizil armiya jangçilarining talonçilik va bosqinçilik siyosati harakatga alohida keskinlik va kölam bağişladi. Bu hodisalar kuraşning tobora kengayişi va rivojlanişiga olib keldi.
Qurolli kuraş özining harakatlantiruvçi kuçlari (dehqonlar, çorakorlar, hunarmandlar, kosiblar va mardikorlar, töq badavlat oilalarning vakillari — savdogarlar, boylar qamda ulamolar) va taşkiliy tuzilişi jihatidan ham aholining barça gurux^ari va ijtimoiy qatlamlarini öziga qamrab olgan harakat xisoblanadi.
Kuraşçilarning milliy tarkibi, asosan, tub joy aholi — özbeklar, tojiklar, turkmanlar, qirğizlar, qozoqlar, qoraqalpoklar, qisman uyğurlardan iborat bölgan. Şuningdek, ruslar va Validiy tomonidan yuborilgan ayrim boşqird va tatar harbiylari, Turkiya va Afğonistondan kelgan oz miqdordagi zobitlar xam bor edi. Madaminbek qöşinlari bilan Jalolobodda turgan K. Monstrovning krestyanlar armiyasi örtasida sovet rejimi va qizil armiyaga qarşi birgalikda kuraşiş uçun özaro bitim tuzilgan (1919.02.09.).
Qizil askarlar tomonidan bosqinçilik va talonçiliklarning kuçayişi ularga qarşi xdrakatni yanada kuçaytirdi va kuraşçilar safiga muntazam ravişda askarlar (yigitlar) qöşilib turdi va yangidanyangi guruh,lar taşkil topdi.
Validiyning Turkistonga kelişi va kuraş maydoniga çiqişi, «Turkiston milliy birligi» taşkilotining qaror topişi (1921.2.8) bilan janglar butun mintaqada avj olib ketdi. Boşqa yaşirin milliy taşkilotlar («Milliy ittihod», «Milliy istiqlol») qam tuzilib, ular harakatni faol qöllabquvvatlaşdi.
Turkiston jamiyatida öşa paytda yetakçi mavqega ega bölgan ulamolar ham harakat mafkurasini tayyorlaşda muayyan darajada xizmat qildilar. Ammo harakat ayrim mutaassib ruhoniylarning amallari oqibatida köpgina hollarda faqat islom ğoyalariga singib ketdi va şu bilan çeklanib qoldi.
Kuraşçilar faqat jang harakatlari olib boriş bilan çeklanmasdan Madaminbek boşçiligida Muvaqqat Farğona hukumati (1919.22.10) nomli hukumatni ham tuzdilar.
1920—24 y.larda Buxoro va Xorazm respublikalarida milliy muxolifat olib borgan ozodlik kuraşi öziga xos alohida yönaliş va xususiyatga ega bölib, öta murakkab va ziddiyatli ekanligi bilan Turkiston Respublikasidagi bu harakatdan ajralib turadi. Bolşeviklar kizil askarlarga tayangan holda 1920 y. 1 fev.da Xiva xonligi va 1920 y. 2 sent.da Buxoro amirliginn qurolli kuç bilan ağdarib, hokimiyatni Buxoroda, asosan, Yoş buxoroliklar, Xorazmda esa Yoş xivaliklar firqalarining a'zolaridan iborat demokratik kuçlar qöliga berişdi. Lekin, bu joylarda hokimiyat uçun kuraşayotgan boşqa kuçlar ham mavjud bölib, natijada milliy kuçlar örtasida hokimiyat masalasida özaro ixtilof vujudga keldi.
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalk, Sovet Respublikasiaz. 1920 y.da yuzaga kelgan qurolli muxolifat şu sababli bir yöla 2 kuçga karşi: birinçidan, bu davlatlar hududida joylaşgan bosqinçi qizil armiya qismlariga qarşi mustaqillik kuraşini; ikkinçidan, bolşeviklar yordamida hokimiyatni egallab olgan kuçlarga, ya'ni Yoş xivaliklar, Yoş buxoroliklarga qarşi muxoliflik uruşini olib bordilar. Bu harakatning Turkiston Respublikasi, xususan, Farğona vodiysidagi qurolli kuraşdan farkli jihati ham ana şunda.
1924 y. oxirida Turkiston mintaqasida milliyhududiy çegaralaniş ötkazilişi natijasida qurolli kuraşning 1davri yakunlandi. Uning 2davri esa yana 10 y. davom etib, özining xarakteri va kuçlar nisbati jihatidan avvalgi davrga nisbatan ança farq qiladi. Bu davrda, asosan, Farğona vodiysi, Şarqiy Buxoro va Xorazm voqasida janglar davom etdi. 30-y.larning örtalariga kelib qurolli harakat mağlubiyatga uçradi. Tirik qolgan kuraşçilarning aksariyati xorijiy davlatlarga muhojir bölib jönab ketişga majbur böldi.
T.s.r.q.q.h.ning eng zaif tomoni uning Örta Osiyo mintaqasida yagona markaz ostida töliq birlaşa olmasligi, harakatning boşidan to oxirigaça mafkuraviy asos bölib xizmat qiluvçi yagona milliy dasturning yaratilmaganligi hamda ba'zi yetakçi
şaxslar orasidagi kelişmovçilik va nizolar, ayrimlarining tor dunyoqaraşi va b. böldi. Ayrim şaxslar (Xolxöja Eşon, Ğulomalixon Bahodir va b.) harakatga faqat özlari rahbarlik qilişni öylab, yagona qömondonlikka böysunmadi. Şuningdek, qurolli kuraşga aloqador bölmagan ba'zi rypyviap talonçilik va bosqinçilik bilan şuğullanib, köplab begunoh kişilarni öldirişdi. Bundan qizil armiya qömondonligi va bolşeviklar ustomonlik bilan foydalanişdi. Ular maxsus xufiyalar va josuslar, turli ayğoqçilar yordamida harakat içidagi birlikni parçalaş, ba'zi guruh rahbarlari örtasidagi tarqoqlik va özaro ixtiloflarni yanada avj oldirişga urindilar. Nihoyat, Sovet hukumati bir neça islohotlar ötkaziş (xususan, xalq ta'limi sohasida va yangi iqtisodiy siyosatni tadbiq etib, xalq uçun biroz yengillik tuğdirgandan söng) va turlituman tarğibotlar natijasida harakat qatnaşçilarini mehnatkaşlar qöllabquvvatlaşdan qaytara oldi.
Ad.: Rajabova R. Yo.va b., Uzbeki ston tarixi (1917-1993 y.), T., 1994; Validiy, Bölinganni böri yer (Xotiralar), T., 1997; Özbekistonning yangi tarixi. 2kitob. [Özbekiston Sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Alimova D., Golovanov A., Özbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari, T., 2000;Ziyoyeva D., Turkiston milliy ozodlik harakati, T., 2000; Markaziy Osiyo XX asr boşida; islohotlar, yangilaniş, taraqqiyot va mustaqillik uçun kuraş. Jadidçilik, muxtoriyatçilik, istiqlolçilik. T., 2001; Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarşi kuraş, T., 2002; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917-1924 y.), T., 2002.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКИСТОНДА СОВЕТ РЕЖИМИГА ҚАРШИ ҚУРОЛЛИ ҲАРАКАТ — Ўрта Осиё халқларининг большевиклар ҳукмронлиги ва босқинчи қизил армияга қарши олиб борган кураши (1918—1935). Т.с.р.қ.қ.ҳ. — Ўрта Осиёдаги миллий озодлик ҳаракати тарихида алоҳида босқич бўлиб, кураш кўлами ва шиддати унинг мураккаб ва зиддиятли эканлиги билан ажралиб туради.
Бу ҳаракат ўз жуғрофий доирасига кўра, 3 ҳудудга бўлинади: Туркистон АССР, Бухоро Республикаси ва Хоразм Республикаси қудудлари. У кейинчалик Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон ССРда ҳам давом этди. Қуролли кураш ўз ривожланиш жараёнига кўра, 2 даврни босиб ўтди: 1918—24 ва 1925—35 й.лар.
Т.с.р.қ.қ.ҳ.нинг 1даври, дастлабки қуролли гурухдарнинг ташкил топиши Кичик Эргаш ва Катта Зргашнинг номлари билан узвий боғлиқдир. Туркистон мухторияти хукумати қўшинига бошчилик қилган Кичик Эргаш.1918 й. 19— 21 фев.да Қўқон ш.да бўлган уруш натижасида мағлубиятга учраб, Қўқон уездидаги Бачқир қишлоғига чекинди.
26 фев.да Бачқирга қизил гвардиячилар ва арман дашнокдари (қ. «Дашнакиутюн»)ғтнг 5 та отряди ҳужум қилди.
27 фев.да бўлган жангларнинг бирида Кичик Эргаш ҳалок бўлгач, Катта Эргаш Фарғона водийсида большевикларнинг мустамлакачилик тартибига қарши кураш бошлади. Тез орада ҳаракат бутун Фарғона водийси ва Самарқанд вилояти ҳудудларига тарқалди.
Т.с.р.қ.қ.ҳ.нииг бош сабаби большевикларнинг ўлкада юритган мустамлакачилик ва шовинистик сиёсати бўлди. Большевиклар томонидан амалга оширилган дастлабки социалистик тадбирлар (корхоналарнинг давлат ихтиёрига ўтказилиши, хусусий мулкнинг тугатилиши, озиқ-овқат тақсимоти ва ғалла монополияси, ислом динининг чекланиши ва атеизм тарғиботи, масжид, Мадраса, хусусий мактаб ва қозихоналарнинг бекитилиши, вақф ерларнинг тортиб олиниши, мажбурий меҳнатнинг жорий қилиниши, бозорларнинг ёпилиши ва б.) хамда қизил армия жангчиларининг талончилик ва босқинчилик сиёсати ҳаракатга алоҳида кескинлик ва кўлам бағишлади. Бу ҳодисалар курашнинг тобора кенгайиши ва ривожланишига олиб келди.
Қуролли кураш ўзининг ҳаракатлантирувчи кучлари (деҳқонлар, чоракорлар, ҳунармандлар, косиблар ва мардикорлар, тўқ бадавлат оилаларнинг вакиллари — савдогарлар, бойлар қамда уламолар) ва ташкилий тузилиши жиҳатидан ҳам аҳолининг барча гурух^ари ва ижтимоий қатламларини ўзига қамраб олган ҳаракат хисобланади.
Курашчиларнинг миллий таркиби, асосан, туб жой аҳоли — ўзбеклар, тожиклар, туркманлар, қирғизлар, қозоқлар, қорақалпоклар, қисман уйғурлардан иборат бўлган. Шунингдек, руслар ва Валидий томонидан юборилган айрим бошқирд ва татар ҳарбийлари, Туркия ва Афғонистондан келган оз миқдордаги зобитлар хам бор эди. Мадаминбек қўшинлари билан Жалолободда турган К. Монстровнинг крестъянлар армияси ўртасида совет режими ва қизил армияга қарши биргаликда курашиш учун ўзаро битим тузилган (1919.02.09.).
Қизил аскарлар томонидан босқинчилик ва талончиликларнинг кучайиши уларга қарши хдракатни янада кучайтирди ва курашчилар сафига мунтазам равишда аскарлар (йигитлар) қўшилиб турди ва янгиданянги гуруҳ,лар ташкил топди.
Валидийнинг Туркистонга келиши ва кураш майдонига чиқиши, «Туркистон миллий бирлиги» ташкилотининг қарор топиши (1921.2.8) билан жанглар бутун минтақада авж олиб кетди. Бошқа яширин миллий ташкилотлар («Миллий иттиҳод», «Миллий истиқлол») қам тузилиб, улар ҳаракатни фаол қўллабқувватлашди.
Туркистон жамиятида ўша пайтда етакчи мавқега эга бўлган уламолар ҳам ҳаракат мафкурасини тайёрлашда муайян даражада хизмат қилдилар. Аммо ҳаракат айрим мутаассиб руҳонийларнинг амаллари оқибатида кўпгина ҳолларда фақат ислом ғояларига сингиб кетди ва шу билан чекланиб қолди.
Курашчилар фақат жанг ҳаракатлари олиб бориш билан чекланмасдан Мадаминбек бошчилигида Муваққат Фарғона ҳукумати (1919.22.10) номли ҳукуматни ҳам туздилар.
1920—24 й.ларда Бухоро ва Хоразм республикаларида миллий мухолифат олиб борган озодлик кураши ўзига хос алоҳида йўналиш ва хусусиятга эга бўлиб, ўта мураккаб ва зиддиятли эканлиги билан Туркистон Республикасидаги бу ҳаракатдан ажралиб туради. Большевиклар кизил аскарларга таянган ҳолда 1920 й. 1 фев.да Хива хонлиги ва 1920 й. 2 сент.да Бухоро амирлигинн қуролли куч билан ағдариб, ҳокимиятни Бухорода, асосан, Ёш бухороликлар, Хоразмда эса Ёш хиваликлар фирқаларининг аъзоларидан иборат демократик кучлар қўлига беришди. Лекин, бу жойларда ҳокимият учун курашаётган бошқа кучлар ҳам мавжуд бўлиб, натижада миллий кучлар ўртасида ҳокимият масаласида ўзаро ихтилоф вужудга келди.
Бухоро Халқ Совет Республикаси ва Хоразм Халк, Совет Республикасиаз. 1920 й.да юзага келган қуролли мухолифат шу сабабли бир йўла 2 кучга карши: биринчидан, бу давлатлар ҳудудида жойлашган босқинчи қизил армия қисмларига қарши мустақиллик курашини; иккинчидан, большевиклар ёрдамида ҳокимиятни эгаллаб олган кучларга, яъни Ёш хиваликлар, Ёш бухороликларга қарши мухолифлик урушини олиб бордилар. Бу ҳаракатнинг Туркистон Республикаси, хусусан, Фарғона водийсидаги қуролли курашдан фаркли жиҳати ҳам ана шунда.
1924 й. охирида Туркистон минтақасида миллийҳудудий чегараланиш ўтказилиши натижасида қуролли курашнинг 1даври якунланди. Унинг 2даври эса яна 10 й. давом этиб, ўзининг характери ва кучлар нисбати жиҳатидан аввалги даврга нисбатан анча фарқ қилади. Бу даврда, асосан, Фарғона водийси, Шарқий Бухоро ва Хоразм воқасида жанглар давом этди. 30-й.ларнинг ўрталарига келиб қуролли ҳаракат мағлубиятга учради. Тирик қолган курашчиларнинг аксарияти хорижий давлатларга муҳожир бўлиб жўнаб кетишга мажбур бўлди.
Т.с.р.қ.қ.ҳ.нинг энг заиф томони унинг Ўрта Осиё минтақасида ягона марказ остида тўлиқ бирлаша олмаслиги, ҳаракатнинг бошидан то охиригача мафкуравий асос бўлиб хизмат қилувчи ягона миллий дастурнинг яратилмаганлиги ҳамда баъзи етакчи
шахслар орасидаги келишмовчилик ва низолар, айримларининг тор дунёқараши ва б. бўлди. Айрим шахслар (Холхўжа Эшон, Ғуломалихон Баҳодир ва б.) ҳаракатга фақат ўзлари раҳбарлик қилишни ўйлаб, ягона қўмондонликка бўйсунмади. Шунингдек, қуролли курашга алоқадор бўлмаган баъзи rypyviap талончилик ва босқинчилик билан шуғулланиб, кўплаб бегуноҳ кишиларни ўлдиришди. Бундан қизил армия қўмондонлиги ва большевиклар устомонлик билан фойдаланишди. Улар махсус хуфиялар ва жосуслар, турли айғоқчилар ёрдамида ҳаракат ичидаги бирликни парчалаш, баъзи гуруҳ раҳбарлари ўртасидаги тарқоқлик ва ўзаро ихтилофларни янада авж олдиришга уриндилар. Ниҳоят, Совет ҳукумати бир неча ислоҳотлар ўтказиш (хусусан, халқ таълими соҳасида ва янги иқтисодий сиёсатни тадбиқ этиб, халқ учун бироз енгиллик туғдиргандан сўнг) ва турлитуман тарғиботлар натижасида ҳаракат қатнашчиларини меҳнаткашлар қўллабқувватлашдан қайтара олди.
Ад.: Ражабова Р. Ё.ва б., Узбеки стон тарихи (1917-1993 й.), Т., 1994; Валидий, Бўлинганни бўри ер (Хотиралар), Т., 1997; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2китоб. [Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Алимова Д., Голованов А., Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида: сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари, Т., 2000;Зиёева Д., Туркистон миллий озодлик ҳаракати, Т., 2000; Марказий Осиё XX аср бошида; ислоҳотлар, янгиланиш, тараққиёт ва мустақиллик учун кураш. Жадидчилик, мухториятчилик, истиқлолчилик. Т., 2001; Ражабов К,., Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002; Ражабов Қ., Ҳайдаров М., Туркистон тарихи (1917-1924 й.), Т., 2002.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.